Η πολιτική του φόβου

Η Αμερική δεν είναι φυσικά μόνο ο Τραμπ και τα εκατομμύρια που τον υποστηρίζουν από φανατισμό, από άγνοια ή από φόβο. Είναι κι όλες αυτές οι φωνές της λογικής, της σύνεσης και της ευαισθησίας. Είναι ο Τζο Μπάιντεν, που αργά αλλά μεθοδικά χτίζει μια αξιόπιστη εναλλακτική λύση. Είναι ο Αντονι Φάουτσι, που πρέπει να σώσει τους Αμερικανούς όχι μόνο από τον κορωνοϊό αλλά και από τον πρόεδρό τους. Είναι ο Μπιλ Γκέιτς, που προέβλεψε την πανδημία και τώρα είναι έτοιμος να χρηματοδοτήσει τα εμβόλια για την εξάλειψή της.

Είναι και οι προσωπικότητες του πολιτισμού. Πάρτε τον ακάματο και συγκινητικό Μπρους Σπρίνγκστιν, που έλαβε μέρος μαζί με τη γυναίκα του αυτή την εβδομάδα στη διαδικτυακή φιλανθρωπική εκδήλωση Jersey 4 Jersey, ερμηνεύοντας με τον μοναδικό του τρόπο το «Land of Hope and Dreams» και το «Jersey Girl». «Θα σε φροντίσω», μας διαβεβαίωσε ο Boss, «και θα σταθώ στο πλευρό σου/ θα χρειαστείς έναν καλό σύντροφο/ σ’ αυτό το ταξίδι./ Ασε πίσω τη θλίψη/ ας είναι αυτή η μέρα η τελευταία/ αύριο θα βγει ο ήλιος/ και όλο αυτό το σκοτάδι θα διαλυθεί».

Ή πάρτε τον Τίμοθι Σνάιντερ. Με το βιβλίο του «Απέναντι στην τυραννία» (εκδ. Παπαδόπουλος), ο σπουδαίος αμερικανός ιστορικός είχε προειδοποιήσει εδώ και τρία χρόνια για τους κινδύνους που θα είχε για τη δημοσιογραφία και την κοινωνία εν γένει η είσοδος του Ντόναλντ Τραμπ στο βασίλειο των fake news. «Ο κίνδυνος που αντιμετωπίζουμε σήμερα», τόνιζε στον επίλογο, «είναι να περάσουμε από την πολιτική του αναπόφευκτου στην πολιτική της αιωνιότητας, από μια απλοϊκή και ελαττωματική δημοκρατική πολιτεία σε μια μπερδεμένη και κυνική φασιστική ολιγαρχία» (μετάφραση Κατερίνας Σχινά).

Φοβάται τον ιό; «Προσωπικά όχι» λέει ο Σνάιντερ σε μια μακροσκελή συνέντευξη που παραχώρησε στην εφημερίδα «El Pais». «Αυτό που με ανησυχεί πραγματικά είναι ο πολιτικός φόβος. Με ανησυχεί το ότι μια καταστροφή, που μπορεί και να ενθαρρύνθηκε από μια κυβέρνηση, ενδέχεται να χρησιμοποιηθεί για την εδραίωση της εξουσίας αυτής της κυβέρνησης. Με ανησυχεί η πολιτική του φόβου, που είναι πολύ σημαντική στη χώρα μου γιατί όταν αρρωσταίνουμε δεν έχουμε πραγματικά πού να πάμε. Δεν ξέρουμε πώς να μιλήσουμε για την αρρώστια. Εχουμε ένα πολύ φτωχό σύστημα υγείας. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ότι ο κόσμος πεθαίνει. Το πρόβλημα είναι ότι ο κόσμος φοβάται πως θα πεθάνει και δεν ξέρει πώς να λύσει αυτό το πρόβλημα».

Οι πανδημίες συμβαίνουν, και αποτελούν ένα σημαντικό κομμάτι της ιστορίας της ανθρωπότητας, επισημαίνει ο αμερικανός ιστορικός. Και σήμερα είμαστε καλύτερα προετοιμασμένοι από ποτέ να κατανοήσουμε μια πανδημία. Το πρόβλημα είναι ότι ορισμένες χώρες κυβερνώνται από ανθρώπους που σκοπίμως παρερμηνεύουν τέτοιες κρίσεις. Αν είχαμε ικανούς ανθρώπους στο τιμόνι και τους εμπιστευόμασταν, δεν θα φοβόμασταν τόσο, δεν θα υπήρχε τόσο μεγάλο μυστήριο και θα μας ήταν πιο εύκολο να νιώθουμε ελεύθεροι.

Στην Αμερική πεθαίνουν δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι που δεν θα έπρεπε να πεθαίνουν, συνεχίζει ο Τίμοθι Σνάιντερ. «Θα μπορούσαμε να έχουμε προετοιμαστεί, να έχουμε μελετήσει τι γινόταν σε άλλες χώρες, αλλά δεν το κάναμε, γιατί έχουμε έναν πρόεδρο που πιστεύει στη μαύρη μαγεία και όχι στην επιστήμη. Μιλούσε για θαύματα, έλεγε ότι το πρόβλημα θα λυνόταν από μόνο του. Και πρέπει να το θυμόμαστε αυτό. Ενας από τους τρόπους με τους οποίους λειτουργεί ο αυταρχισμός είναι ότι ο κόσμος συνηθίζει να του λένε ψέματα, και φτάνει μια στιγμή που του φαίνεται ελκυστικό και περιμένει να του λένε ψέματα, θέλει να του λένε ψέματα, κι όταν φτάσεις σε μια τέτοια κατάσταση καλύτερα να ξεχάσεις ότι θα σου δώσουν πίσω τη δημοκρατία».

Σύμφωνα με τον Σνάιντερ, το γεγονός ότι σε μη δημοκρατικές χώρες πολλοί άνθρωποι θα πεθάνουν χωρίς λόγο μπορεί να κάνει τον αυταρχισμό λιγότερο ελκυστικό στον υπόλοιπο κόσμο. Αυτό που τον ανησυχεί όμως είναι ότι θα υπάρξουν ηγέτες που θα εκμεταλλευθούν αυτόν τον πόνο. Ο Ντόναλντ Τραμπ, για παράδειγμα, δεν θέλει να τελειώσει όλο αυτό το βασανιστήριο, θέλει να παραταθεί σε ορισμένα επίπεδα, ώστε στη συνέχεια να εργαλειοποιήσει τον πόνο εναντίον των εχθρών του. Η πολιτική μετατρέπεται έτσι σε μια καθημερινή παραγωγή αθωότητας και ενοχής.

Ποιος είναι σήμερα ο ρόλος της δημοσιογραφίας απέναντι στην παραποίηση των γεγονότων; «Η πανδημία έδειξε την τεράστια σημασία της τοπικής δημοσιογραφίας. Οταν, για παράδειγμα, εκδηλώθηκε η επιδημία στο Σιάτλ και άρχισε να εξαπλώνεται στη χώρα, δεν είχαμε ρεπόρτερ για να ενημερώνουν για τους ανθρώπους που πήγαιναν στα νοσοκομεία. Οι δημοσιογράφοι, επίσης, λειτουργούν λίγο ως τράπεζα μνήμης. Αν γράφεις γι’ αυτά που κάνουν και λένε οι ηγέτες κάθε μέρα, μπορείς να τους ελέγξεις καλύτερα όταν αλλάξουν ξαφνικά ρότα. Κι αυτό είναι ένα από τα λίγα πράγματα που κάνουν καλά οι δημοσιογράφοι με τον Τραμπ. Το σημαντικότερο απ’ όλα όμως είναι να υπερασπίζονται σχολαστικά τα γεγονότα. Πρέπει να λένε: “Τα γεγονότα είναι η δουλειά μας, τα γεγονότα μετράνε, τα γεγονότα είναι πραγματικά, η γνώση των γεγονότων ωφελεί τους πολίτες και γι’ αυτό επιμένουμε σε αυτά”. Μια μελέτη που δημοσιεύθηκε πέρυσι στο “Lancet” δείχνει ότι η διαφάνεια συμβάλλει στον έλεγχο των επιδημιών. Αλλά η διαφάνεια δεν έρχεται μόνη της, πρέπει να την επιδιώκουν συνεχώς οι δημοσιογράφοι».

Τίμοθι Σνάιντερ (1969 – )

Η σημασία των θεσμών

Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Γέιλ, ειδικός για την ιστορία της Κεντροανατολικής Ευρώπης, πολυβραβευμένος συγγραφέας και αρθρογράφος, ο Σνάιντερ πιστεύει ότι εκτός από το να προστατεύουμε τους θεσμούς, πρέπει και να τους χτίζουμε. Αυτή η επιδημία – τονίζει μιλώντας στην «El Pais» – οδηγεί σε νέες συμμαχίες και σχέσεις, που θα μας βοηθήσουν στη συνέχεια να δημιουργήσουμε νέους θεσμούς, νέες μορφές κοινωνίας των πολιτών. Κι αυτό έχει σχέση με κάτι άλλο που κινδυνεύει, την ευπρέπεια, γιατί οι θεσμοί μάς επιτρέπουν να είμαστε μαζί, μας επιτρέπουν να δημιουργούμε κανόνες, μας επιτρέπουν να δημιουργούμε μακροπρόθεσμα πρότυπα συμπεριφοράς.
Το βιβλίο «Απέναντι στην τυραννία» κλείνει με τον Αμλετ: «Ο χρόνος εξαρθρώθηκε. Καταραμένη η μοίρα που μ’ έκανε να γεννηθώ για να τον διορθώσω». Αλλά ο ήρωας του Σαίξπηρ σπεύδει να συμπληρώσει: «Και τώρα ελάτε, ας πηγαίνουμε αντάμα».