Οι λύκοι του Πολ Οστερ

«Πρέπει ένα περιστατικό να είναι αληθινό για να γίνει αποδεκτό ως αληθινό, ή η πίστη στην αλήθεια ενός περιστατικού το κάνει από μόνη της αληθινό, ακόμα κι αν αυτό που υποτίθεται ότι συνέβη δεν συνέβη;». Με αυτή τη φιλοσοφική διάθεση ξεκινά ο Πολ Όστερ το αφήγημά του «Οι λύκοι του Στάνισλαβ», που δημοσιεύτηκε στο lithub.com και κυκλοφορεί πλέον στο metaixmio.gr, μεταφρασμένο από τη Μαρία Ξυλούρη. Σύμφωνα με τον αμερικανό συγγραφέα, όλα ξεκίνησαν το 2017, όταν ο ίδιος βρέθηκε στο Λβιβ της Ουκρανίας το 2017 για το συνέδριο του PEN. Κατά τη διάρκεια της επίσκεψής του πέρασε ένα απόγευμα στο Ιβάνο-Φρανκίβσκ, γενέτειρα του παππού του από την πλευρά του πατέρα του. «Δεν υπήρχε λόγος να πάω εκεί πέραν της περιέργειας, ή αυτού που θα αποκαλούσα θέλγητρο μιας πλαστής νοσταλγίας, καθώς η αλήθεια είναι πως δεν γνώρισα ποτέ τον παππού μου και εξακολουθώ να μην γνωρίζω σχεδόν τίποτα γι’ αυτόν». Αυτό που γνώριζε σίγουρα ήταν οι «επιστρωματώσεις» της ιστορίας στην περιοχή που ορίστηκε ως Αιματοβαμμένες Χώρες της Ευρώπης (κατά τη διατύπωση του ιστορικού Τίμοθι Σνάιντερ). «Μια πόλη πολωνική είχε γίνει πόλη αψβουργική, μια πόλη αψβουργική είχε γίνει πόλη αυστρο-ουγγρική, μια πόλη αυστρο-ουγγρική είχε γίνει πόλη ρωσική στα πρώτα δύο χρόνια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, έπειτα πόλη αυστρο-ουγγρική, έπειτα πόλη ουκρανική για ένα σύντομο διάστημα μετά τον πόλεμο, έπειτα πόλη πολωνική, έπειτα πόλη σοβιετική (από τον Σεπτέμβριο του 1939 έως τον Ιούλιο του 1941), έπειτα πόλη υπό γερμανικό έλεγχο (έως τον Ιούλιο του 1944), έπειτα πόλη σοβιετική, και τώρα, μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991, πόλη ουκρανική».

Κατά τη διάρκεια της παραμονής του ο Οστερ συναντάει τον ραβίνο της πόλης, που, όπως θυμάται, δεν τον διαφωτίζει ιδιαίτερα για το παρελθόν της εβραϊκής οικογένειας Οστερ και επισκέπτεται τον ελληνοκαθολικό ναό της Αναστάσεως, όπου τον εντυπωσιάζουν τα περίπου 200 άτομα, ανάμεσά τους αρκετοί νέοι. Κι ύστερα συναντά έναν ποιητή που έχει μεταστραφεί στον βουδισμό και ξεκινά η περιπλάνηση στην Ιστορία και στον θρύλο. «Όταν συνέρρευσε ο Σοβιετικός στρατός για να καταλάβει την πόλη τον Ιούλιο του 1944, είπε, μόλις έξι εβδομάδες μετά τη συμμαχική εισβολή στη Νορμανδία, δεν την είχαν κάνει μόνο οι Γερμανοί, είχε επίσης φύγει και το άλλο μισό του πληθυσμού (σ.σ. προηγουμένως αναφέρεται στον αφανισμό του άλλου μισού). Είχαν διαφύγει όλοι προς τη μια ή την άλλη κατεύθυνση, προς την ανατολή ή τη δύση, προς τον βορρά ή τον νότο, πράγμα που σήμαινε ότι οι Σοβιετικοί είχαν κυριεύσει μια άδεια πόλη, μια επικράτεια κενή. Ο ανθρώπινος πληθυσμός είχε σκορπίσει στους πέντε ανέμους, και αντί για ανθρώπους, η πόλη τώρα κατοικούνταν από λύκους, εκατοντάδες λύκους, ίσως και χιλιάδες λύκους». Ο Οστερ μένει εμβρόντητος και ρωτάει τον συνομιλητή του πώς ήξερε αυτή την ιστορία. «Από τον πατέρα του» είπε. Ο πατέρας του τού είχε μιλήσει γι’ αυτό πολλές φορές, κι έπειτα άρχισε να εξηγεί ότι ο πατέρας του ήταν νέος το 1944, ίσα που είχε εικοσαρίσει, και όταν οι Σοβιετικοί πήραν υπό τον έλεγχό τους το Στάνισλαου, εφεξής γνωστό ως Στάνισλαβ, τον επιστράτευσαν στη στρατιωτική μονάδα που είχε επιφοριστεί με το καθήκον της εξολόθρευσης των λύκων…». Για τον Οστερ, που ακούει την ιστορία, «οι λύκοι είναι το απότοκο του εφιάλτη, η πιο ακραία έκβαση της ηλιθιότητας που οδηγεί στις συμφορές του πολέμου, σε αυτή την περίπτωση τα τρία εκατομμύρια Εβραίων που δολοφονήθηκαν σε τούτες τις αιματοβαμμένες ανατολικές εκτάσεις… Οι λύκοι δεν είναι απλώς σύμβολα του πολέμου. Είναι γέννημα του πολέμου κι ό,τι ο πόλεμος φέρνει στη γη».

Οταν ο συγγραφέας επιστρέφει στη Νέα Υόρκη, αρχίζει μια προσωπική έρευνα για την ιστορική ακρίβεια. Μια φίλη του, με επαφές σε ουκρανούς ιστορικούς, αποκλείει ότι υπήρξε οτιδήποτε αντίστοιχο στο ουκρανικό παρελθόν. Του στέλνει επίσης ένα φιλμάκι όπου μια μικρή ομάδα καλοντυμένων χωρικών υποδέχεται ζητωκραυγάζοντας τους σοβιετικούς στρατιώτες, στις 27 Ιουλίου 1944. «Περιττό να ειπωθεί πως στην ταινία δεν εμφανίζεται ούτε ένας λύκος…Τι να πιστέψεις όταν δεν μπορείς να είσαι βέβαιος αν ένα υποτιθέμενο γεγονός είναι αλήθεια ή δεν είναι; Απούσης κάθε πληροφορίας η οποία θα επιβεβαίωνε ή θα διέψευδε την ιστορία που μου είπε, διαλέγω να πιστέψω τον ποιητή. Και είτε βρίσκονταν εκεί είτε όχι, διαλέγω να πιστέψω στους λύκους».