Τι μάθαμε για τους Νεάντερταλ από ένα… σχοινί

Ψάρευαν, μαγείρευαν σε εστίες, εξερευνούσαν μεγάλα σπήλαια, έφτιαχναν πολύπλοκα λίθινα εργαλεία και κοσμήματα για τον λαιμό. Επιβίωσαν για 250.000 και πλέον χρόνια, σε διάφορα οικοσυστήματα, από τη Βρετανία έως το Γιβραλτάρ και το Ουζμπεκιστάν, και το γενετικό τους υλικό ενυπάρχει στον σύγχρονο άνθρωπο. Ωστόσο οι απόψεις διχάζονται. Τελικά ποιοι ήταν οι Νεάντερταλ; Βίαιοι και ωμοί που επικοινωνούσαν με άναρθρες κραυγές και αγωνίζονταν μόνο για να επιβιώσουν ή έξυπνοι, επινοητικοί και συναισθηματικοί;

Μια αρχαιολογική ανακάλυψη, αυτή τη φορά το αρχαιότερο δείγμα σχοινιού, προσθέτει μια ακόμη ψηφίδα στο παζλ της εικόνας των Νεάντερταλ. Συγκεκριμένα πρόκειται για τρεις πλεγμένες φυτικές ίνες, που προέρχονται από το εσωτερικό τμήμα του κορμού κάποιου – πιθανόν κωνοφόρου – δέντρου, προσαρτημένες πάνω σε ένα λεπτό λίθινο εργαλείο κοπής, όπως διαβάζουμε στο διαδικτυακό περιοδικό Apollo.

Το εύρημα εντοπίστηκε σε ανασκαφή στη βραχοσκεπή Αμπρί ντι Μαρά της Νότιας Γαλλίας, όπου έβρισκαν καταφύγιο για χιλιάδες χρόνια οι Νεάντερταλ, όπως μαρτυρούν τα λίθινα τεχνουργήματα αλλά και τα ίχνη πυράς. Το εργαλείο με τις ίνες βρέθηκε σε στρώμα που χρονολογείται πριν από 41.000 έως 52.000 χρόνια, σύμφωνα με τη δημοσίευση του ευρήματος στην επιθεώρηση Scientific Reports από την ερευνητική ομάδα που το ανέσκαψε και το μελέτησε από τις ΗΠΑ και τη Γαλλία, επικεφαλής της οποίας είναι ο αρχαιολόγος Μπρους Χάρντι του Κολεγίου Κένιον του Οχάιο.

Και μπορεί ένα ελάχιστο τμήμα σχοινιού εκ πρώτης όψεως να μη μοιάζει ως εύρημα σπουδαίας σημασίας, η ανάλυση της κατασκευής του ωστόσο αποκαλύπτει πολλά για την τεχνογνωσία των πρωτόγονων ανθρώπων. Η μικροσκοπική και φασματοσκοπική ανάλυση αποκάλυψαν πως η κάθε ίνα μήκους 6,2 χιλ. και πάχους 0,5 χιλ. είχε στριφτεί αριστερόστροφα και εν συνεχεία και οι τρεις μαζί δεξιόστροφα. Με την τεχνική αυτή ουσιαστικά κλειδώνονται οι ίνες και δεν μπορούν να ξετυλιχθούν, με αποτέλεσμα να αυξάνεται η ανθεκτικότητα του σχοινιού. Οι επιστήμονες μάλιστα αναφέρουν πως ανάλογης λογικής είναι η τεχνική που εφαρμόζεται στα μεταλλικά καλώδια που χρησιμοποιούνται σε μεγάλες γέφυρες ή στα σχοινιά των ιστιοφόρων πλοίων.

ΜΕΤΑΔΟΣΗ ΓΝΩΣΗΣ. Η ανακάλυψη χαρακτηρίζεται ως συναρπαστική και για έναν επιπλέον λόγο: τα οργανικά κατάλοιπα σπάνια αντέχουν στον χρόνο, με αποτέλεσμα οι αρχαιολόγοι να περιορίζονται κυρίως σε οστά και λίθινα αντικείμενα όταν η ανασκαφή τους αφορά κυρίως την προϊστορική εποχή. Το νέο εύρημα, σύμφωνα με τους ερευνητές, μας επιτρέπει να διεισδύσουμε λίγο περισσότερο στον κόσμο των Νεάντερταλ. Η τεχνική της κατασκευής ενός σχοινιού με αντοχή θεωρείται απίθανο να αποτελεί εφεύρεση ενός και μόνο ατόμου. Πιο πιθανό θεωρείται η συγκεκριμένη γνώση να μεταβιβάστηκε από γενιά σε γενιά.

Το εργαλείο στο οποίο βρέθηκαν οι ίνες έχει κατασκευαστεί με την τεχνική Λεβαλουά – από τις πιο εξελιγμένες μεθόδους λιθοτεχνίας που αναπτύχθηκαν κατά την παλαιολιθική περίοδο καθώς απαιτεί άριστη γνώση των υλικών και της συμπεριφοράς τους κατά το πελέκημα -, είναι ανθεκτικό, λεπτό. Οι ίνες που βρέθηκαν στο κάτω μέρος αυτής της λίθινης φολίδας ίσως ήταν μέρος του σχοινιού που τυλίχτηκε ώστε να διευκολυνθεί προσάρτησή της σε κάποιον άξονα, αλλά δεν αποκλείεται και να μη συνδέονται μεταξύ τους. Πριν από τη συγκεκριμένη ανακάλυψη τα αρχαιότερα ίχνη νήματος από φυτικές ίνες είχαν βρεθεί στο Ισραήλ και θεωρούνταν δημιουργία του Homo Sapiens καθώς η κατασκευή του χρονολογείται πριν από 19.000 χρόνια.

Ως συνήθως, πάντως, η παρουσίαση του ευρήματος δεν φαίνεται να πείθει εντελώς το σύνολο της επιστημονικής κοινότητας. «Δεν είμαι εκατό τοις εκατό πεπεισμένη ότι το εύρημα είναι, στην πραγματικότητα, ένα κομμάτι σχοινιού», λέει η αρχαιολόγος Μαρί Σόρεσι του Πανεπιστημίου Λάιντεν της Ολλανδίας σημειώνοντας ότι οι φωτογραφίες που συνοδεύουν τη δημοσίευση δεν είναι σαφείς και ξεκάθαρες. Ως τη συναρπαστικότερη πτυχή της μελέτης δεν θεωρεί την επιβεβαίωση της πολύπλοκης σκέψης που είχαν αναπτύξει οι Νεάντερταλ, κάτι που είναι πλέον ευρέως αποδεκτό, αλλά την κατάσταση διατήρησης του ευρήματος. Κι αυτό διότι, όπως εξηγεί, τέτοιου είδους ευπαθείς πρώτες ύλες, όπως οι φυτικές ίνες, συνήθως διατηρούνται σε υγρό περιβάλλον, κυρίως σε περιοχές με υπόγεια ύδατα. Στη συγκεκριμένη περίπτωση θεωρείται ιδιαιτέρως σημαντικό ότι εντοπίστηκαν σε μία βραχοσκεπή και επισημαίνεται πως το εύρημα εντάσσεται στην κατηγορία εκείνων που μπορούν να ρίξουν επιπλέον φως στην καθημερινότητα των προϊστορικών κατοίκων του πλανήτη.