Δημήτρης Ροντήρης, η επιστήμη στο θέατρο

Ο Δημήτρης Ροντήρης (1899-1981), με καταγωγή της οικογένειας από τα Κράβαρα της Ακαρνανίας, είχε πατέρα ανώτατο δικαστή και αδελφό που χρημάτισε πρόεδρος του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών. Η σύζυγός του Βάνα ήταν το γένος Τσουκαλά, πρώτη εξαδέλφη του Αγγελου Τσουκαλά, μεγάλου νομικού, πατέρα του σημερινού έξοχου καθηγητή κοινωνιολόγου Κωνσταντίνου Τσουκαλά.

Αν επιμένω σε αυτή την οικογενειακή σάγκα, είναι για να εντάξω τον Δημήτρη Ροντήρη σε μιαν εξέχουσα μεγαλοαστική, επιστημονική οικογένεια που αποτύπωσε στις δράσεις της πάγια και σπάνια για την εποχή της αστικά χαρακτηριστικά.

Ο Δημήτρης, ως δευτερότοκος γιος, αφού ο πρωτότοκος προοριζόταν για την παράδοση της οικογένειας να γίνει, και έγινε, νομικός, έπρεπε, κατά τις μεγαλοαστικές παραδόσεις της εποχής, να γίνει στρατιωτικός. Οταν αρνήθηκε να εξεταστεί στη Σχολή Ευελπίδων, ο αυστηρός και αυταρχικός δικαστής πατέρας του τον ειρωνεύτηκε ότι φοβόταν να εξεταστεί, επειδή θα αποτύγχανε. Ο νεαρός Δημήτρης έδωσε εξετάσεις, εισήλθε πρώτος στη Σχολή Ευελπίδων και την επομένη παραιτήθηκε για να εγγραφεί κι αυτός στη Νομική Σχολή. Ο παλαιάς κοπής, αστός πατέρας του τού δήλωσε πως έπρεπε πλέον να εξασφαλίσει ο ίδιος τα έξοδα των σπουδών του, αφού αρνήθηκε τη δωρεάν στρατιωτική εκπαίδευση. Τον διόρισε στο Ταμείο Συντάξεων Νομικών Προσώπων, ενώ, παράλληλα, σπούδαζε. Από εφηβική, όμως, ηλικία είχε κολλήσει την ασθένεια του θεάτρου, κάτι απαγορευμένο για τα αστικά ήθη της εποχής.

Κρυφά από τον πατέρα του, αλλά εν γνώσει των δύο γυναικών αδελφών του που τον λάτρευαν ως μεγαλύτερες, έδωσε εξετάσεις στη Σχολή που είχε ιδρύσει ο μεγάλος Θωμάς Οικονόμου, που εξέθεσα σε προηγούμενο άρθρο μου την καλλιτεχνική του πορεία από ηθοποιός στη Γερμανία, νατουραλιστής και αργότερα πρώτος σκηνοθέτης στην Ελλάδα (1901-1908) στο Βασιλικόν Θέατρον.

Δάσκαλός του μόνος εκείνος ο υπέροχος άνθρωπος που είχε εγκαινιάσει στην ελληνική σχολή την ερμηνεία του αρχαίου δράματος και είχε συστήσει στο ελληνικό κοινό, πριν ακόμα πεθάνει, τον Ιψεν, αλλά του είχε συστήσει, επίσης, και τους μεγάλους, σύγχρονους δραματουργούς. Ο Οικονόμου είχε σκηνοθετήσει τη «Μόνα Βάννα» του Μέτερνικ, πέντε μήνες μετά την πρεμιέρα στο Παρίσι, και είχε αναθέσει τη μετάφραση στον, ανερχόμενο ραγδαία στο ελληνικό θέατρο, Γρηγόριο Ξενόπουλο.

Η ΦΙΛΙΑ ΜΕ ΤΟΝ ΜΙΝΩΤΗ. Ο Ροντήρης ευδοκίμησε και άνθησε υποκριτικά τόσο γρήγορα, ώστε ο δάσκαλός του Οικονόμου τον έχρισε πρωταγωνιστή ήδη δευτεροετή και τον σκηνοθέτησε στο έργο του Σαίξπηρ «Χειμωνιάτικο παραμύθι», στον ρόλο του Φλοριστάν. Σε αυτή την παράσταση, οδηγημένος ανίδεος ο πατέρας του από τις αδελφές του, τον είδε και έκτοτε τον αποδέχθηκε με έναν όρο: να ενταχθεί στον θίασο της Μαρίκας Κοτοπούλη που είχε την εύνοια των συντηρητικών αστών, εξαιτίας και του δεσμού της με τον Ιωνα Δραγούμη. Ετσι, ο Ροντήρης εντάχθηκε στον θίασο Κοτοπούλη, όπου πρωταγωνιστούσαν ο Νικόλαος Παπαγεωργίου (σπουδαίος, επίσης, δάσκαλος), η σύζυγός του Σαπφώ Αλκαίου και ο νεότατος τότε, πολλά υποσχόμενος, Αλέξης Μινωτής και σε λίγο και η Κατίνα Παξινού. Ηταν η εποχή που η Κοτοπούλη είχε συμπήξει φιλόδοξο θίασο με τον Σπύρο Μελά και κατάρτιζαν προχωρημένο, ευρωπαϊκό δραματολόγιο. Ο Ροντήρης συνδέθηκε με θερμή φιλία με τον Μινωτή και τόλμησαν και οι δυο τους να θέσουν όρο στην Κοτοπούλη να μην περιλαμβάνονται στις παραστάσεις εμπορικού μπουλβάρ, στερούμενοι του μισθού, και να επιδίδονται στο κλασικό και στο νεοκλασικό δραματολόγιο.

Η Κοτοπούλη, με σκηνοθέτη τον Φώτο Πολίτη, μεταφραστή τον ποιητή Απόστολο Μελαχρινό και πρωταγωνιστή τον Αιμίλιο Βεάκη, ανέβασε στο Παναθηναϊκό Στάδιο (στο πέταλο, δίκην αρχαίου αμφιθεάτρου) την «Εκάβη» του Ευριπίδη. Ο Μινωτής ερμήνευσε τον Εξάγγελο και ο Ροντήρης το Φάντασμα του Πολύδωρου που κάνει τον Πρόλογο της τραγωδίας. Οι κριτικές ήταν διθυραμβικές. Ο Σπύρος Μελάς, που είχε μαθητή τον Ροντήρη στην Ιστορία Θεάτρου, έγραψε πως ζει για να βλέπει αυτά τα πυρετικά μάτια του νεαρού ηθοποιού.

Ηταν τέτοια η άνοδος του Ροντήρη στην εκτίμηση του σιναφιού, ώστε το 1927 (που ήταν μόνον 28 ετών) τον καλεί ο μέγας συνθέτης Μανώλης Καλομοίρης να σκηνοθετήσει την όπερά του «Γιοφύρι της Αρτας», με μουσική του και ποιητικό κείμενο του Νίκου Καζαντζάκη, ενώ την ορχήστρα, ζωντανή στο προσκήνιο, διηύθυνε ο Δημήτρης Μητρόπουλος. Κατά τη γενική δοκιμή, στο διάλειμμα, ο Μητρόπουλος εξαφανίστηκε, όλοι νόμιζαν πως διαφωνούσε με τη σκηνοθεσία και ο πάντα ευαίσθητος Ροντήρης ζάρωσε. Οταν επέστρεψε σε μία ώρα ο μαέστρος, ανακοίνωσε, ζητώντας συγγνώμη για την καθυστέρηση, πως πήγε στην Ακαδημία και ζήτησε να σταλεί στο Βερολίνο αυτός ο μεγαλοφυής νέος σκηνοθέτης, να μαθητεύσει δίπλα στον μεγάλο σκηνοθέτη Ράινχαρτ.

Κι έτσι έγινε. Ο Ροντήρης, δίπλα στον Ράινχαρτ, αρίστευσε και ο μεγάλος Δάσκαλος τον έχρισε βοηθό του. Εως ότου το 1932 τον καλεί ο Φώτος Πολίτης, σκηνοθέτης του Εθνικού Θεάτρου, να αναλάβει τη Δραματική Σχολή που τότε ιδρύθηκε.

Ο Ροντήρης ανεδείχθη ο μέγας δάσκαλος ηθοποιών και ο πρώτος που εισηγήθηκε και εφάρμοσε μια επιστημονική μεθοδική εκπαίδευση ηθοποιών, εκκινώντας από την «Αγωγή του προφορικού λόγου», αλλιώς «Ορθοφωνία», ώστε να κάνει τον ηθοποιό, όπως το ωδείο τον βιολιστή, βιρτουόζο του φωνητικού του οργάνου.

Ελεγε συνήθως πως, για να σκηνοθετήσει τραγωδία, Σαίξπηρ, Σίλερ κ.λπ., χρειαζόταν ηθοποιούς που να είναι φωνητικά Στραντιβάριους, Παγκανίνι. Και έφτιαξε τέτοιους ηθοποιούς (Μανωλίδου, Κωτσόπουλο, Δενδραμή, Μινωτή, Παξινού) και καθοδήγησε παλιότερους (Βεάκη, Ροζάν, Γληνό, Παπαδάκη, Αθανασία Μουστάκα) να ενταχθούν στο σύστημά του, το οποίο παρήγαγε τα μεγάλα όργανα του θεάτρου μας: Αρώνη, Παπαθανασίου, Χορν, Βόκοβιτς, Βεργή, Συνοδινού, Αλεξανδράκη, Καρέζη, Παπαμιχαήλ, Βουγιουκλάκη.

Από το 1930, μαζί με τον Βεάκη, δίδαξαν, έως τον θάνατό τους, υποκριτική στη Δραματική Σχολή του Ωδείου Αθηνών (που ιδρύθηκε το 1871), με θεωρητικό δάσκαλο τον Γιάννη Σιδέρη, τον έξοχο ιστορικό του νεοελληνικού θεάτρου.

Ο Φώτος Πολίτης τον έχρισε και βοηθό του και συσκηνοθέτη του έως τον θάνατό του (1934). Εκτοτε ο Ροντήρης έγινε ο απόλυτος σκηνοθέτης του Εθνικού Θεάτρου, κυρίως την περίοδο 1934-1940, με διευθυντή του Οργανισμού τον Κωστή Μπαστιά και στο Διοικητικό Συμβούλιο τον Ξενόπουλο, τον Μελά, τον Συναδινό, τον Γρυπάρη, και άφησε μια αξεπέραστη παρακαταθήκη αριστουργηματικών παραστάσεων και στη μετέπειτα θητεία του, μέσα και μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο: «Ηλέκτρα», «Ιππόλυτος», «Ορέστεια», «Πέρσες», «Αμλετ», «Βασιλιάς Ληρ», «Δωδέκατη νύχτα», «Λοκαντιέρα», «Πέρα από τον ορίζοντα», «Να ντύσουμε τους γυμνούς», καθώς και έργα του Μολιέρου, του Γκαίτε, του Σίλερ και, φυσικά, του Ξενόπουλου, του Μελά, του Μπόγρη, του Τερζάκη, του Αλέκου Λιδωρίκη.

Με την είσοδο των Γερμανών, αυτός ο γερμανομαθής παραιτήθηκε και εμόνασε ως την Απελευθέρωση. Με διορισμό της εξόριστης κυβέρνησης του Γεωργίου Παπανδρέου εγκαινίασε το πρόγραμμα του ελληνικού πλέον Ραδιοφωνικού Σταθμού Αθηνών.

ΣΤΟΝ ΠΕΙΡΑΙΑ. Δεν επιθυμώ σήμερα να εμπλακώ στα πολιτικά παιχνίδια που τον απομάκρυναν από το Εθνικό Θέατρο. Ετσι δημιούργησε στον Πειραιά το Πειραϊκό Θέατρο, με έξοχους ηθοποιούς (Παπαθανασίου, Κυριακού, Δάφνη Σκούρα, Ανδρέα Φιλιππίδη) που, αργότερα, όργωσε όλο τον κόσμο (από Βόρεια σε Νότια Αμερική έως Ρωσία, Ιαπωνία, Αίγυπτο, Ισραήλ και όλη την Ευρώπη ένθεν κακείθεν του Τείχους), μυώντας κοινό και καλλιτέχνες στην αρχαία ελληνική τραγική φόρμα και αίσθηση.

Τον Δεκέμβριο του 1981, άρρωστος, μας ζήτησε η οικογένειά του να τον επισκεφτούμε για αποχαιρετισμό που εκλιπάρησε, η υπουργός Πολιτισμού τότε Μελίνα Μερκούρη (μαθήτριά του) και η ταπεινότης μου να του κλείσουμε τα μάτια.

Μεγάλοι σταθμοί του: «Αμλετ» και «Ηλέκτρα» στο Λονδίνο και στο Κάιρο (1939), «Ηλέκτρα» στην Επίδαυρο (1938), εγκαίνια Επιδαυρίων με τον «Ιππόλυτο» (1954), γεύμα στο Οβάλ Γραφείο της Ουάσιγκτον με τον πρόεδρο Κένεντι για την ίδρυση Εθνικού Αμερικανικού Θεάτρου, «Ηλέκτρα» με αμερικανούς ηθοποιούς στην Ουάσιγκτον και με Ιταλούς «Μήδεια» στη Βιτσέντζα.