Το (αντι)παράδειγμα της Προεδρίας

Θα μπορούσε να ξεκινήσει κανείς από τη θεσμική αναγκαιότητα: η Πρόεδρος της Δημοκρατίας στις Καστανιές του Εβρου, την Κυριακή του Πάσχα. Και τότε, η στεγνή δημοσιογραφική καταγραφή θα ήταν και το μήνυμα. Η αρχηγός των Ενόπλων Δυνάμεων επέλεγε την terra incognita των συνόρων για να ευχηθεί στους στρατιώτες, σε μια συγκυρία πολλαπλώς φορτισμένη. Εστω κι έτσι, η ανίχνευση των συμβολισμών θα ήταν μίζερη – ή, για τα καλούπια της τρέχουσας αργκό, «επικοινωνιακή». Κι όμως, σε ένα μήνυμα, από αυτά που απαιτεί η εθιμοτυπία της ημέρας, χώρεσαν ο «πατροπαράδοτος, ευφρόσυνος» εορτασμός του Πάσχα, τον οποίο η Πρόεδρος επικαλέστηκε για την επόμενη χρονιά, αλλά και οι «προσωπικές θυσίες στο όνομα του συλλογικού καλού». Ενας παραφθαρμένος στίχος του Καζαντζάκη – κι αυτόν τον περιμένει κανείς σε ένα θεσμικό μήνυμα -, αλλά και η αποστροφή «Δεν μεμψιμοιρούμε. Υπομένουμε και επιμένουμε». Μόλις προχθές, Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου, το προεδρικό μήνυμα απείχε από την ξύλινη παρατακτική σύνδεση ευχών περιέχοντας μια αυθεντική στιγμή φιλαναγνωσίας: «Ξεφυλλίζοντας ένα από τα αγαπημένα μου βιβλία, το Αδριανού Απομνημονεύματα της Μαργκερίτ Γιουρσενάρ, πέφτω πάνω στη φράση: “Αναζήτησα την ελευθερία πιο πολύ από τη δύναμη, και τη δύναμη μόνο γιατί ως ένα σημείο ευνοεί την ελευθερία”. Μέσα σε λίγα λόγια, η συγγραφέας κατορθώνει να αποτυπώσει τον τρόπο με τον οποίο άσκησε την εξουσία ένας ρωμαίος αυτοκράτορας που δεν θέλησε να γίνει θεός γιατί εκτιμούσε απεριόριστα τον άνθρωπο μέσα του…».

Η Πρόεδρος της Δημοκρατίας δεν έχει ανάγκη από καλοσιδερωμένους συμβολισμούς. Παράγει αληθινούς. Από την ορκωμοσία στο βουλευτήριο μέχρι τις ανακοινώσεις για τους Μανώλη Γλέζο και Περικλή Κοροβέση. Και σίγουρα ως το πρόσφατο μήνυμά της για τα 53 χρόνια από το annus horribilis του απριλιανού πραξικοπήματος. «Η υπεράσπιση της δημοκρατίας και των θεσμών της είναι μια διαρκής πρόκληση για όλους. Ιδιαίτερα σε εποχές παγκόσμιας κρίσης και ανησυχίας, όπως η σημερινή, όπου ακόμη και στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ενωσης διάφοροι επίδοξοι εθνοκάπηλοι, με πρόσχημα την προστασία των πολιτών, βάζουν στο στόχαστρο δημοκρατικά δικαιώματα και κατακτήσεις». Το παρελθόν είναι – όπως πάντα – μια άλλη χώρα. Δεν μπορεί να ανασυσταθεί ούτε να εκβιάσει με το φόβητρό του. Μπορεί, όμως, να δραπετεύσει από τις σκιές όταν είναι δικαιολογημένα τα ερωτήματα του παρόντος.

Ο ένας μήνας στην Προεδρία είναι ελάχιστος χρόνος, όσο πυκνό και αν τον καθιστά ο ερντογανικός παροξυσμός ή η πανδημική κρίση. Για το δείγμα γραφής, ωστόσο, της Ηρώδου Αττικού, ισχύει ό,τι και για οποιοδήποτε άλλο: κατά την έκφρασή του αυτοβιογραφείται ο «συγγραφέας». Σ’ αυτόν τον έναν μήνα η τέως πρόεδρος του Συμβουλίου της Επικρατείας υπενθυμίζει ότι προέρχεται από την ανοιχτή κοινωνία των πολιτών και προσβλέπει στην πολιτειακή ενσάρκωση της συναίνεσης. Η Κατερίνα Σακελλαροπούλου ταύτισε νωρίς τις νέες προκλήσεις της χώρας «με έναν νέο πατριωτισμό, ο οποίος δεν αντιστρατεύεται τον κοσμοπολιτισμό, αλλά αποτελεί προϋπόθεσή του». Εβαλε στην ίδια πρόταση την «ακεραιότητα των συνόρων» και «το ανθρωπιστικό καθήκον μας απέναντι σε ανυπεράσπιστους και απελπισμένους ανθρώπους». Αναγνώρισε τα πρωτεία της ιστορικής μεθοδολογίας κατά την αναφορά στην ιδρυτική πράξη του νεότερου Ελληνισμού (χωρίς εκπτώσεις, όπως καταμαρτυρούσαν οι ταμπλόιντ ιδιοκτήτες της Ιστορίας): «Με την επανάσταση του 1821 ενάντια στον οθωμανικό δεσποτισμό, ο λαός μας διεκδίκησε και κέρδισε οριστικά το δικαίωμα να ορίζει ο ίδιος τη μοίρα του». Συνεχάρη την Ελίνα Αγκόλι, ιδιοκτήτρια καταστήματος ρούχων στα Γρεβενά, όταν η τελευταία δώρισε 600 μάσκες στο νοσοκομείο της πόλης. Και αναπαρήγαγε σε ανάρτησή της τα λόγια του Σωτήρη Τσιόδρα, μετά την επίσκεψή του στον καταυλισμό των Ρομά: ««Δεν υπάρχει χώρος για διακρίσεις, για φόβο, για διχασμό, για διαιρέσεις στην κοινωνία μας ούτε στις υπόλοιπες κοινωνίες του κόσμου».

ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΟΔΟΣ. Ο ένας μήνας στην Προεδρία ίσως είναι τελικά αρκετός. Για να ερμηνεύσει, εκτός άλλων, τις πρώτες μπαλοθιές εις βάρος της από τα ταμπούρια τού – όχι και τόσο – σκοτεινού Διαδικτύου. Κάπου έλειπε η λέξη «έθνος». Αλλού περίσσευε ο ενωτικός λόγος. Κάποιος δεν κατάλαβε τι σημαίνει «νέος πατριωτισμός» και ένας άλλος θα ήθελε λίγη Ορθοδοξία ακόμη στα διαγγέλματα. Η Πρόεδρος της Δημοκρατίας, άμα τη εκλογή της, συμβόλισε την αλλαγή παραδείγματος που έχει ανάγκη να κατοχυρώσει η χώρα. Δεν μετράει κομματικές θητείες, αντιστρατεύεται τις πάσης φύσεως στρατεύσεις, δεν επαναπαύεται σε στερεότυπα. Μπορεί να λειτουργήσει ως θεσμός και ως πρόοδος. Ως παράδοση και ως εκσυγχρονισμός. Την ίδια στιγμή είναι ένα αντιπαράδειγμα για την Ελλάδα που δεν ήθελε «να γίνουμε μοντέρνοι», κατά το αίτημα των αρχών του περασμένου αιώνα. «Η αμφισβήτηση της αρχής της πλειοψηφίας εμφανίζεται ως πολιτική ανυπακοή και συνεπάγεται την κατάτμηση της κοινωνίας σε ομάδες συμφερόντων που αγωνίζονται να επιβάλουν τη δική τους θέληση, την επικράτηση της συντεχνιακής λογικής και τη διάλυση κάθε έννοιας γενικού συμφέροντος» έγραφε δίκην απολογισμού για την οικονομική κρίση στα προλεγόμενα του βιβλίου – «Δικαιοσύνη, η ουσία της πολιτικής» (εκδ. Μεταίχμιο), το οποίο κυκλοφόρησε έναν χρόνο μετά τον θάνατο του φίλου της και συνοδοιπόρου Σταύρου Τσακυράκη. «Είμαστε… αναγκασμένοι να συζητούμε με όρους δικαιοσύνης, να θέτουμε προτεραιότητες και να κάνουμε επιλογές». Ας είναι αυτό το έλλειμμα της προεδρικής της θητείας. Να μην εκφράσει αυτούς που – πώς το είπε στο μήνυμά της; – μεμψιμοιρούν.