Οι πόλεις μετά την πανδημία

Σε ποιον κόσμο θα επανεμφανιστούμε μετά την αγωνία της πανδημίας COVID-19; Ποιες είναι οι πιο μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στον πολεοδομικό σχεδιασμό, τη χωροθέτηση και τη ρύθμιση; Πώς θα αλλάξουν οι πόλεις μετά την πανδημία; Τι σκέφτεστε ότι μπορεί να προσφέρει η αρχιτεκτονική σε αυτόν τον προβληματισμό για τις πόλεις του αύριο;

Σε αναμονή της άρσης της καραντίνας, τα «Πρόσωπα» αναζήτησαν απαντήσεις ανάμεσα σε εκπροσώπους της ελληνικής αρχιτεκτονικής για τις πόλεις του μέλλοντός μας. Οι προτάσεις τους (με συνοδεία δικών τους εικόνων και σχεδίων) εστιάζουν γύρω από το έμβιο περιεχόμενο των πόλεων, τον σχεδιασμό για την τήρηση αποστάσεων, τη μετατροπή σε περιπατητική πόλη, στο μοντέλο της κυκλικής οικονομίας ως αντίβαρο στα τουριστικά νησιά, την επιστροφή στα προάστια.

Σοφία Βυζοβίτη

Aναπληρώτρια καθηγήτρια Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, Τμήμα Αρχιτεκτόνων

Πολεοδομικός σχεδιασμός του κατεπείγοντος

Σε μια κατά παρέκταση κινηματογραφική εκδοχή της πανδημικής πραγματικότητας COVID-19 ένας πρωτόγονος φόβος συγκλονίζει τον δυτικό πολιτισμό καθώς η ανθρωπότητα αποκαθηλώνεται από την κορυφή της οικολογικής πυραμίδας σε ένα ακόμα είδος που απειλείται με εξαφάνιση. Ελπίζω ότι μετά την αγωνία και την καταστροφή της πανδημίας θα εμφανιστούμε σε έναν κόσμο με μεγαλύτερη ενσυναίσθηση, κοινωνική αλλά και πλανητική, υποκινούμενη από μια καθολική επίγνωση της τρωτότητάς μας.

Θεωρώ ότι η συνθήκη της πανδημίας πρέπει να συζητηθεί παράλληλα με την κλιματική αλλαγή. Η μετάλλαξη του συγκεκριμένου ιού – αλλά και λιγότερο διάσημων ιών που πλήττουν ξανά την Αφρική όπως ο δάγκειος πυρετός και η ελονοσία – μας υπενθυμίζουν τον κίνδυνο της ανεπίστρεπτης διατάραξης της ισορροπίας του φυσικού περιβάλλοντος. Σε μακροπρόθεσμο πλαίσιο ανθεκτικότητα είναι η λέξη-κλειδί για τη διαχείριση των πολλαπλών επερχόμενων κρίσεων έκτακτης ανάγκης. Σαφώς και χρειάζεται να επενδύσουμε στην παροχή φροντίδας υγείας, αλλά και τη γενική θωράκιση του άστεως απέναντι σε πολυδιάστατες και πολλαπλές επερχόμενες καταστροφές. Χρειάζεται να προσθέσουμε στην ατζέντα του πολεοδομικού σχεδιασμού υποδομές και αστικούς ταμιευτήρες που θα σχεδιαστούν σαν αναμονές του κατεπείγοντος. Η συζήτηση για τη βιώσιμη, σχετικά πυκνοκατοικημένη και με μικρή αστική έκταση, συμπαγή πόλη – όπως η για παράδειγμα η Βαρκελώνη – ως εναλλακτική της αστικής διάχυσης παραμένει σημαντική.

Η δυστοπική έκβαση της πόλης μετά την πανδημία ακολουθεί το μοντέλο του φρουρίου, είναι ένα συνεχές εκτατό από κλειστές ενότητες, ή μια πόλη από χαλαζία – όπως περιγράφει το Λος Αντζελες ο Mike Davis ήδη από το 1992. Η όξυνση των κοινωνικών ανισοτήτων οδηγεί στην πλήρη στεγανοποίηση του αστικού χώρου, που κατανέμεται ανάρθρωτα, σε οχυρωμένες ιδανικές κοινότητες, σε γκέτο και σε καταυλισμούς. Σε ένα σχήμα υπερβολής βιοπολιτικού ελέγχου με την παγίωση των μέτρων κοινωνικής απόστασης, τη γενίκευση της τηλεργασίας και την ταξιδιωτική αργία. Σ’ αυτή τη ρητορική υπόθεση εργασίας το μοντέλο της συμπαγούς πόλης ως πρότυπο της πράσινης ανάπτυξης τίθεται υπό αμφισβήτηση δίνοντας, μαζί με μια δόση ειρωνείας, τη δεύτερη ευκαιρία στην εκπλήρωση της ευτοπίας των προαστίων του garden city: μια πολυκεντρική μητρόπολη, απαλλαγμένη από τους ρύπους που προκαλεί η καθημερινή μετακίνηση, όπου εργασία και κατοικία μπορεί να συγκλίνουν σ’ έναν πολυδύναμο ελκυστικότερο τύπο smart home-workplace.

Η αρχιτεκτονική έχει την ηθική υποχρέωση να προασπίσει με υλικά παραδείγματα την πεποίθηση ότι ο αστικός χώρος, η γη και τα κτίρια δεν είναι ανεξάντλητοι πόροι, αλλά πεπερασμένοι και ίσως πλέον σπάνιοι, που πρέπει να διαχειριζόμαστε με σύνεση ως κοινωνικά αγαθά. Στην πανδημική μας πραγματικότητα η έννοια της φυσικής τοποθεσίας φαίνεται να έχει αδρανοποιηθεί, παραχωρώντας τις ιεραρχίες της, τα κέντρα και τις περιφέρειές της, σ’ ένα προς το παρόν ελεύθερο παγκόσμιο διαδικτυακό χωριό. Η ταξιδιωτική αργία είναι μια ευκαιρία να ξανασκεφτούμε την τοπικότητα της μικρής εμβέλειας – τα μέρη όπου μπορούμε να βρεθούμε χωρίς το αυτοκίνητο με 20 λεπτά περπάτημα. Στη θέση του #μένουμε_ σπίτι να σκεφτούμε το πολιτικό και συλλογικό πολιτιστικό πρόταγμα #μένουμε_ γειτονιά. Να υποστηρίξουμε τη σημασία του τόπου επιμένοντας να επινοούμε τρόπους συνύπαρξης στους δημόσιους χώρους και κτίρια στα οποία έχουμε άμεση πρόσβαση.

Ρένα Σακελλαρίδου

Αρχιτέκτων, καθηγήτρια ΑΠΘ

Η περιπατητική πόλη

Συνειδητοποιώ ότι κάτι μέσα μου αντιστέκεται στο να βγάλει συμπεράσματα, όσο είμαστε ακόμη εντός της καταιγίδας. Μπορώ όμως να αρχίσω να φαντάζομαι πως οι όποιες αλλαγές δεν θα αναδυθούν αργά, βασανιστικά και μέσα από πολλές αναταράξεις, αλλά ταυτόχρονα και γρήγορα. Η πιθανότητα μόνιμης απειλής και διαρκούς ανάγκης για την αποφυγή του άλλου αντιστρέφει την παράμετρο του δημόσιου χώρου, του βασικού στοιχείου της πόλης. Δεν είναι τυχαίο νομίζω ότι στις σύντομες περιπλανήσεις μας τις εβδομάδες αυτές αποφεύγουμε όχι μόνο την εγγύτητα αλλά και το βλέμμα του άλλου. Η αναγνώριση της παρουσίας του άλλου, αυτή η κύρια συνιστώσα του δημόσιου χώρου, ανατρέπεται. Επιλέγουμε τα φαρδιά πεζοδρόμια στην καθημερινή μας διαδρομή, τις μεγάλες λεωφόρους. Λαχταράμε το πράσινο και την επαφή με τη φύση. Μπορούν οι πόλεις να προσαρμοστούν στον περιπατητικό μας βίο; Μπορούν να εμπεριέχουν το κενό, την απόσταση;

Φαντάζομαι ότι οι πόλεις θα μετατραπούν σε «πιο περιπατητικές». Πως η έννοια της μικρο-κλίμακας της γειτονιάς θα γίνει πιο ουσιαστική και τότε θα πρέπει να εμπλουτιστεί με χώρο για περπάτημα. Θα μετέτρεπα μικρούς ασήμαντους δρόμους σε δρόμους μειωμένης κυκλοφορίας και πεζόδρομους. Θα προσπαθούσα να πολλαπλασιάσω τις δυνατότητες και τις παραλλαγές ανάμεσα στον δρόμο, το  πεζοδρόμιο, και τα όριά τους. Δεν είναι δραστικές αλλαγές, είναι όμως πολύτιμες.

Το μπαλκόνι αναδύεται σε κύριο στοιχείο για την επαφή μας με το έξω. Η πιθανή ευελιξία στο όριο του μέσα με το έξω της ελληνικής πολυκατοικίας γίνεται τώρα πιο απαραίτητη. Δεν είναι απλώς η ανάγκη για χώρο. Καθώς η καθημερινότητα μετατρέπεται όλο και περισσότερο σε ψηφιακή, είναι η επαφή με τον ήλιο, τη φύση, είναι η αίσθηση της «γείωσης» στο εδώ και τώρα πέρα από την απειλή του κινδύνου. Φαντάζομαι το όριο δυνητικά να γίνεται πιο πορώδες με δημιουργία περισσότερων ενδιάμεσων χώρων.

Φαντάζομαι ότι η έννοια της μετατρεψιμότητας θα ενσωματωθεί και κατά συνέπεια θα τροποποιήσει τα προγράμματα ειδικών κτιρίων όπως τα νοσοκομεία, και θα επιτρέψει γρήγορες, ριζικές, προγραμματικές αλλαγές σε κτίρια που ενσωματώνουν μεγάλο κενό, όπως είδαμε, για παράδειγμα, να γίνεται σε κλειστά γυμναστήρια σε πόλεις με επιθετική κλιμάκωση του ιού. Φαντάζομαι ότι ο φυσικός αερισμός θα αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία για τα κτίρια γραφείων και τα αεροδρόμια θα ψάξουν τρόπους ελαχιστοποίησης της αναμονής σε ουρές. Φαντάζομαι ότι η εκτατική δομή του εμπορικού κέντρου της περιπατητικής πόλης, που επιτρέπει πολλαπλές διαδρομές, θα αναδυθεί και πάλι σε σημαίνουσα σε βάρος των shopping centers. Φαντάζομαι ότι η απόσταση ανάμεσα στους χρήστες και η εκ νέου οργάνωση της εσωτερικής κυκλοφορίας θα γίνει σημαντική για τα ξενοδοχεία. Η απόσταση θα δημιουργήσει ανάγκη για χώρο για τα εστιατόρια. Πως η χρήση του υπαίθριου χώρου θα αξιοποιηθεί για την αναψυχή εν γένει. Στην προοπτική μιας διαρκούς απειλής, θα εστίαζα σήμερα στη σημασία των μικρών τοπικών διορθωτικών παρεμβάσεων, εν αναμονή των αλλαγών που αναδύονται ως αποτέλεσμα ενός χρόνου που επιταχύνεται με συγκλονιστική ταχύτητα.

Γιώργος Τζιρτζιλάκης

Τμήμα Αρχιτεκτόνων Πανεπιστημίου Θεσσαλίας

Η επιστροφή των προαστίων

Αν προσέξει κανείς τον τρέχοντα λόγο της επιδημιολογίας και αναγάγει τις προνομιούχες έννοιές της σε εμπειρίες του χώρου, θα διακρίνει τις πιθανές αλλαγές που θα επιφέρει στο μέλλον των πόλεων η δραματική πανδημία. Προεξάρχουσα λέξη-κλειδί είναι η «απόσταση», την οποία άλλοι αποκαλούν κυνικά «κοινωνική αποστασιοποίηση». Πώς μεταφράζεται και πώς αντιστοιχίζεται μια τέτοια έννοια στο έδαφος και στον χώρο; Στη διασπορά των προαστίων. Στις αχανείς επεκτάσεις και όχι στις πυκνώσεις των μεγαλουπόλεων. Εκεί που βασιλεύει η «κοινωνική απόσταση», η νέα αυτή έννοια που κυριαρχεί πλέον στο τεχνικο-πολιτικό λεξικό του δυτικού πολιτισμού, προκαλώντας ανησυχία για τις επικείμενες ανθρωπολογικές διαταραχές. Σύμφωνα με το Λεξικό των Liddell & Scott «προάστιο» σημαίνει «μέρος που βρίσκεται ακριβώς μπροστά ή ολόγυρα από την πόλη, σε Ηρόδ., Θουκ. κ.λπ.». Με δυο λόγια, οικισμός ή περιοχή χαμηλής πυκνότητας και δόμησης, που βρίσκεται στην περιφέρεια της πόλης. Πρόκειται για εκείνη την ατελεύτητη διαδοχή από αυτοκινητόδρομους, ετερόκλητες μονοκατοικίες, αυθαίρετα, αποθήκες, εμπορικά κέντρα, αγροτικούς οικίσκους και άλλα σχετικά σκόρπια και εγκαταλελειμμένα οικοδομήματα που για δεκαετίες η σύγχρονη αρχιτεκτονική επέκρινε ως το κατεξοχήν διαλυτικό αντι-παράδειγμα στην παράδοση της ευρωπαϊκής πόλης. Κι όμως τα προάστια και η νεωτερική παράδοση των Siedlung αποτελούν το νέο μοντέλο μελέτης και κριτικής αναθεώρησης. Δεν είναι τυχαίο ότι ο αντίστοιχος λατινικός όρος του προαστίου, το suburbium, που προέρχεται από τα συνθετικά «sub», το οποίο σημαίνει υπό, και το «urbs», την πόλη, χρησιμοποιήθηκε κατά περίπτωση ως δείκτης μειωμένης συμμετοχής στις διαδικασίες της δημοκρατικής εκπροσώπησης αλλά προπάντων της περιορισμένης μόλυνσης.  Τι είναι, λοιπόν, αυτό που τίθεται σε ριζική αμφισβήτηση σε μια τέτοια συνθήκη κατοίκησης; Η σωματικότητα και η εγγύτητα των κοινωνικών συναναστροφών, οι οποίες παραχωρούν προβάδισμα στην απόσταση. Με αποτέλεσμα να καταρρέουν ορισμένα από τα ιδρυτικά χαρακτηριστικά της σύγχρονης πόλης. Η νέα επιδημιολογική κουλτούρα της απόστασης ακυρώνει όλη την προηγούμενη ιστορία της αρχιτεκτονικής και των πόλεων, εστιάζοντας αποκλειστικά στις προϋποθέσεις της προαστιακής συνθήκης.

Η μητροπολιτική «κουλτούρα της συμφόρησης», όπως την αποκάλεσε ο Rem Koolhaas το 1977, αντικαθίσταται από το διαρκές «Countryside», όπως ο ίδιος σπεύδει να το ορίζει σήμερα αναθεωρητικά, ενώ η πολεοδομία εξακολουθεί να επιμένει στο φάντασμα της «διάχυτης πόλης». Ο,τι εδώ και δεκαετίες απεύχονταν η αρχιτεκτονική κουλτούρα και η παράδοση του δημόσιου χώρου επανέρχεται σήμερα με τη μορφή της επιστροφής του απωθημένου: Το καταραμένο προαστιακό ήθος, το sprawl και η ατομικότητα της suburbia τείνουν να αναδειχθούν στο νέο παράδειγμα της «κοινωνικής αποστασιοποίησης», ενταγμένα μάλιστα σ’ έναν σύμπαν γενικευμένης τεχνητότητας και επιτήρησης που γίνονται γεωλογική δύναμη στην εποχή της ανθρωπόκαινου. Πώς θα μπορέσουμε να συλλάβουμε εκ νέου τους συλλογικούς χώρους και τις νέες μορφές κοινωνικής διαμεσολάβησης στη νέα αυτή συνθήκη, είναι ένα ερώτημα που εκκρεμεί και απέναντι στο οποίο παραμένουμε ακόμη αμήχανοι. Κι όμως, αυτό καλούμαστε σήμερα να επεξεργαστούμε σχεδιαστικά χωρίς τη ρητορική αδράνεια και τη ναρκισσιστική παράλυση που συχνά καθηλώνουν την αρχιτεκτονική μας κουλτούρα.

Τηλέμαχος Ανδριανόπουλος

Αρχιτέκτονας, επίκουρος καθηγητής  Σχολής Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ

Προς μια τεχνοκρατική ολίσθηση

2020 – αρχές Απρίλη: 100.000 νεκροί παγκοσμίως, με εξάπλωση του ιού μέσα σε τέσσερις μήνες. Ποσοστό 0,013% του πληθυσμού του πλανήτη. 430 π.Χ. – Αθήνα: κατά προσέγγιση 100.000 νεκροί, αλλά στην ίδια πόλη – μεταξύ των οποίων και ο Περικλής. Το 1/3 του πληθυσμού της, δύο μόλις χρόνια μετά την ολοκλήρωση του απόλυτου κλασικού αριστουργήματος: o Παρθενώνας ακτινοβολεί ακόμη, αλλά η Αθήνα δεν ανακτά ποτέ ξανά τη δύναμή της. 540 μ.Χ.: ιουστινιάνεια πανώλη, Κωνσταντινούπολη σε πλήρη ακμή, 5.000-10.000 νεκροί καθημερινά, τέσσερα μόλις χρόνια μετά την ολοκλήρωση του απόλυτου βυζαντινού αριστουργήματος: η Αγία Σοφία λειτουργεί αδιάλειπτα, ενώ σε διάστημα δύο αιώνων μέχρι την υποχώρηση της πανδημίας ο αριθμός των νεκρών υπολογίζεται σε 25.000.000-50.000.000. Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία δεν ανακτά ποτέ ξανά τη δύναμή της. 1350 μ.Χ.: μαύρος θάνατος, κορύφωση. 75.000.000-200.000.000 νεκροί, ο πληθυσμός της Φλωρεντίας μειώνεται στο μισό, της Ευρώπης τουλάχιστον κατά 1/3. Από το 1336 μ.Χ. και το ξέσπασμά της στην Κίνα η πανδημία αφαιρεί τη ζωή από περίπου 25.000.000 ανθρώπους μέχρι να φτάσει στην Ευρώπη. Της παίρνει όμως όχι τέσσερις μήνες, αλλά δεκατέσσερα χρόνια. Ο,τι ζούμε δεν είναι κάτι καινούργιο, είναι ίσως πιο γρήγορο. Οι πανδημίες είναι παλιές, όσο και οι πόλεις. Δηλαδή ο πολιτισμός. Πολιτισμός χωρίς πόλεις, χωρίς την ανθρώπινη πυκνότητα, τον πυρετό των πόλεων, είναι αδύνατος. Εκείνες είναι όμως που πληρώνουν ενίοτε βαρέως το τίμημα. Η Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ. ή η Κωνσταντινούπολη του 6ου αιώνα μ.Χ., όπου ο αριθμός των νεκρών άγγιζε τις 10.000 ημερησίως, φαντάζουν ίσως απόκοσμοι μύθοι. Δεν ήταν όμως. Η σύγχρονη ιατρική επιστήμη μπορεί προφανώς να μετριάσει τον αντίκτυπο μιας ασθένειας, η Νέα Υόρκη αριθμεί μεν 10.000 νεκρούς μέχρι στιγμής, αλλά συνολικά. Οι έρευνες που συνδέουν την πιθανή εξάπλωση του ιού του 2019 αλλά και προγενέστερων του αιώνα μας με τη μετάδοσή τους από άγρια ζώα καθώς και με την καταστροφική ανθρώπινη επέμβαση στα ίδια ή στο άμεσο περιβάλλον τους μοιάζουν πειστικές. Οταν αποψιλώνεται το δάσος όπου η νυχτερίδα κοιμάται ή ίπταται αμέριμνη, πώς εκείνη να μην καταφύγει στον παρακείμενο αγρό με τις υπεράριθμες ροδακινιές που οφείλουν να τροφοδοτήσουν την παγκόσμια ζήτηση; Το σάλιο της πάνω στο δικό μου ροδάκινο είναι μια απολύτως φυσική εξέλιξη. Ομως η αποψίλωση των δασών δεν προκάλεσε τις προηγούμενες πανδημίες. Ο αναγκαστικός εγκλεισμός σε μία κατά τα άλλα υπέρλαμπρη Αθήνα που μόλις ξεκίνησε έναν εμφύλιο Πελοποννησιακό Πόλεμο ή ο υπερπληθυσμός της βυζαντινής υπερδύναμης Κωνσταντινούπολης ή τα φορτωμένα σιτηρά και αρουραίους πλοία της ακμάζουσας, μεσαιωνικής Γένοβας επίσης δεν τις προκάλεσαν. Ενδέχεται να τις βοήθησαν να εκραγούν. Η υπέρμετρη αύξηση έθρεψε αναγκαία την καταστροφή της. Δεν μπορούμε να έχουμε το ένα δίχως το άλλο – ένα άλλο που κάνει μάλλον κύκλους. Οι πόλεις θα αλλάξουν λόγω της πανδημίας, μόνο και μόνο λόγω του εγκλεισμού και περιορισμού του έμβιου περιεχομένου τους. Οι πόλεις όμως είναι ακριβώς αυτό το περιεχόμενο – όχι τα κτίρια. Θα μπορούσε ο πολεοδομικός και αρχιτεκτονικός σχεδιασμός – και με γνώμονα τον υπέρμετρο φόβο – να ολισθήσει προς μια τεχνοκρατική, υπερσχεδιασμένη κατεύθυνση υπέρμετρου ελέγχου, ασφάλειας, κοινωνικής απόστασης, υστερικής υγιεινής. Μπορεί να συμβεί, δεν έχει όμως νόημα: αντίκειται στην ίδια τη φύση της πόλης – και δεν μπορεί να εμποδίσει τη συμφορά.

AREA (Architecture Research Athens)

Οργάνωση μιας κυκλικής οικονομίας

Την τελευταία δεκαετία η αρχιτεκτονική παραιτήθηκε από τη φιλοδοξία να δώσει μορφή στις πόλεις, με το ενδιαφέρον της να επικεντρώνεται στο μικρό, στο επιμέρους, στο «μέσα». Μετά τις μητροπολιτικές ονειρώξεις των 90s, η οικονομική ύφεση έστρεψε το βλέμμα στην «από μέσα προς τα έξω» κατεύθυνση, στην επανάχρηση κελύφων, στην υλικότητα, στη λεπτομέρεια. Αυτή η στροφή συνοδεύτηκε από την επέλαση της οικονομίας διαμοιρασμού και των βραχυχρόνιων μισθώσεων. Ολόκληρες περιοχές εξευγενίστηκαν και άλλαξαν από τα «μέσα», αφήνοντας ανέγγιχτη τη δομή της πόλης. Κατά κάποιο τρόπο ήμασταν προετοιμασμένοι να πειθαρχήσουμε στην καραντίνα και να περιοριστούμε στον εσωτερικό χώρο. Με μία διαφορά: αν μέχρι τώρα ζητούμενο ήταν η εξωστρεφής σύνδεση της κατοικίας με την πόλη, το άνοιγμά της στον «ξένο», τον «αστικό νομάδα» ή τον τουρίστα, πλέον αποζητούμε την εσωστρέφεια και την αυτονόμηση. Ας θυμηθούμε για παράδειγμα την «kitchenless» κατοικία της Α. Πουτζιάνερ. Οταν παρουσιάστηκε, μονοπώλησε το ενδιαφέρον ως μετάλλαξη της οικιακής μονάδας, όπου το φαγητό δεν προετοιμάζεται στο εσωτερικό της αλλά κάπου «αλλού» και παραδίδεται ως υπηρεσία στο σπίτι. Η πανδημία του κορωνοϊού αμφισβητεί τέτοιες «εξωστρεφείς» ιδέες: μπορεί κανείς σήμερα να φανταστεί μια κατοικία χωρίς κουζίνα; Οσο λοιπόν αυτή ή και επόμενες πανδημίες είναι μαζί μας με τη διαδοχική χαλάρωση και αυστηροποίηση των περιοριστικών μέτρων, θα είναι ζητούμενο η εναλλαγή εξωστρέφειας και εσωστρέφειας να περάσει στον σχεδιασμό της κατοικίας. Μπορούμε να φανταστούμε νέες οικιακές τυπολογίες που θα επιτρέπουν τη μετατροπή τους από ανοιχτό και διασυνδεδεμένο με τις υπηρεσίες της πόλης σε κλειστό και αυτόνομο οργανισμό; Πριν από μερικά χρόνια είχαμε προτείνει μια αντίστοιχη λογική για την τουριστική ανάπτυξη ενός οικισμού στις ακτές της Πορτογαλίας. Σήμερα η πρόταση αυτή μας φαίνεται εξαιρετικά επίκαιρη: το πάγωμα των ταξιδιών εξαιτίας της πανδημίας μάς υποχρεώνει να ξανασκεφτούμε το είδος του τουριστικού μοντέλου που εφαρμόζουμε στη χώρα μας. Βασική ιδέα ήταν η πλήρης ευελιξία και μετατρεψιμότητα των καταλυμάτων από παραθεριστικές σε μόνιμες κατοικίες, καθώς και η οργάνωση της κοινότητας πάνω στη βάση μιας κυκλικής οικονομίας. Αυτή τη στιγμή σε πολλές τοπικές κοινωνίες ο τουρισμός έχει γίνει ένα είδος μονοκαλλιέργειας που τείνει να εξαφανίσει άλλες παραγωγικές δραστηριότητες. Τι θα συμβεί όμως στη Μύκονο και τη Σαντορίνη με κλειστά αεροδρόμια και χωρίς κρουαζιερόπλοια; Καθώς στο μέλλον το «τοπικό» και το «υπερτοπικό» θα εναλλάσσονται μαζί με την εμφάνιση νέων πανδημιών και κρίσεων, θα πρέπει αντίστοιχα να βρεθούν νέοι μηχανισμοί οργάνωσης της οικονομίας και του χώρου ώστε να ενισχυθεί η ανθεκτικότητα των κοινοτήτων και να μπορούν να βασιστούν στις δικές τους δυνάμεις όταν η συγκυρία το επιβάλλει.

Το AREA αποτελείται από τους Στυλιανή Δαούτη, Γιώργο Μητρούλια και Μιχάλη Ραυτόπουλο