Ο τύπος των ήλων

Ο Καρτέσιος είχε διατυπώσει καθοριστικά το πνεύμα των νέων καιρών, λέγοντας: «Αμφιβάλλω για όλα, για το μόνο που δεν αμφιβάλλω είναι η αμφιβολία μου». Με αυτή την επαναστατική για την εποχή του θέση ερχόταν να θέσει σε επιστημονική, ορθολογιστική βάση την «απιστία», την αμφιβολία του Αποστόλου Θωμά. Ο Χριστός, μετά την Ανάσταση από του τάφου και αφού οι τρεις γυναίκες είχαν πεισθεί με τη διαβεβαίωση του Αγγέλου που είχε αποκυλήσει την πέτρα του τάφου, επισκέπτεται ξαφνικά το καταφύγιο, στο οποίο είχαν κρυφτεί, για τον «φόβο των Ιουδαίων», οι έντρομοι μαθητές. Ολοι έκπληκτοι τον υποδέχονται, έχοντας πεισθεί από την είδηση των τριών γυναικών που είχαν ήδη πεισθεί από τη διαβεβαίωση του Αγγέλου. Ενας μαθητής, ο Θωμάς, πείστηκε μόνον, αφού βεβαιώθηκε με την ψηλάφηση των χειρών και των πόδων του Ιησού, για να βεβαιωθεί από την έρευνα και την έμπρακτη επαλήθευση του «τύπου των ήλων», τα σημάδια που είχαν αφήσει στο σώμα του Κυρίου τα καρφιά των σταυρωτήδων του.

Ο Θωμάς είχε επαναφέρει σε κείνο το πανικόβλητο κρησφύγετο μια πανάρχαια μέθοδο διαπιστωτική που ξεκινούσε πάντα από τις θάλασσες της Ανατολής, από τις ακτές της Μεσογείου, πριν χιλιάδες χρόνια. Η επιμονή του Θωμά να έχει επιβεβαίωση μιας γνώσης, καταφεύγοντας στην εμπειρία και στη διαβεβαίωση των αισθήσεων και την επανειλλημένη επίσκεψη σε ένα φαινόμενο.

Πριν πολλούς, πολλούς αιώνες, λίγο πιο ψηλά από την Ιουδαία, στην Ιωνία, ζούσε ένας πρακτικός
μάστορας που μιλούσε με τα άστρα και μπορούσε με την παρατήρηση να προβλέψει μιαν έκλειψη ηλίου, ώστε να συμβουλεύσει έναν στρατό τι και πώς να αποφύγει
μια πολεμική σύρραξη, όταν θα «σκοτεινιάσει» η μέρα, τρομοκρατώντας τον εχθρό. Αυτός ο εμπειρικός παρατηρητής που ονομαζόταν Θαλής από τη Μίλητο είχε, πάλι εμπειρικά τεκμηριώνοντας, θεμελιώσει την επιστημονική μελέτη των φυσικών φαινομένων. Σε προχωρημένη ηλικία και άγαμος, συζώντας με την υπέργηρη τροφό του που του συμπεριφερόταν πάντα σαν να ήταν παιδί, συνεχώς γκρίνιαζε για την επιμονή της να κάνει ή να μην κάνει κάτι στον καθ’ ημέραν βίο.

Του ετοίμαζε κάθε μέρα ένα καζάνι με ζεστό νερό κι εκείνος έμπαινε σε μια σκάφη, εκείνη αντλούσε το ζεστό νερό, αφού το ανακάτευε με κρύο για να μην τον «ζεματίσει», και του έριχνε νερό να πλυθεί. Εκείνος συχνά αγανακτούσε, γιατί άλλη φορά το νερό ήταν κρύο και άλλοτε τον «ζεμάταγε». Εκείνη πάλι τον διαβεβαίωνε πως το είχε, όπως έπρεπε, «συνταιριάσει». Τότε ο πρακτικός εκείνος μελετητής των φυσικών φαινομένων, αναλύοντας τις διαδικασίες του λουτρού του, δικαίωσε την παραμάνα του, διότι παρατήρησε πως το νερό του λουτρού του τού «φαινόταν» κρύο, όταν έμπαινε στη σκάφη κατευθείαν από τη ζεστασιά των στρωμάτων του, μετά τον ύπνο, και του «φαινόταν» καυτό, όταν έπαιρνε το λουτρό του, ερχόμενος από το ξεροβόρι και το κρύο της υπαίθρου και της πόλης. Αρα, σκέφτηκε, το ίδιο νερό «φαίνεται» διαφορετικό ανάλογα με τον χώρο και τις συνθήκες απ’ όπου προερχόταν, όποιος δοκίμαζε να λουσθεί. Αν δηλαδή δύο άνθρωποι, ο ένας από τη ζεστασιά του περιβάλλοντας και ο άλλος από το ψύχος άλλου περιβάλλοντος έμπαιναν μαζί στην ίδια σκάφη, το νερό στον έναν θα «φαινόταν» ζεστό, στον άλλον μπούζι. Αρα, συμπέρανε ο πρακτικός παρατηρητής των φυσικών φαινομένων Θαλής, ο πρώτος φιλόσοφος της ιστορίας, άλλο πράγμα είναι το νερό και άλλο πράγμα είναι η θερμοκρασία του. Αλλο πράγμα η ουσία και άλλο τα φαινόμενα.

Σπεύδω εδώ να θυμίσω πως η λέξη «ουσία» είναι ουσιαστικό του «ειμί», άρα, άλλο πράγμα ΕΙΝΑΙ κάτι κι άλλο ΦΑΙΝΕΤΑΙ. Ο Θαλής στην μπανιέρα του, και χάρις στην επιμονή της παραμάνας του, εγκαινίασε, τουλάχιστον δημόσια, τη θεμελιώδη διαίρεση που έκτοτε ιδρύει την Επιστήμη. Αυτή η πρωταρχική διαίρεση δεν έπαψε να υπόκειται σε κάθε μελέτη των δεδομένων, είτε της φύσης, είτε της ιστορίας.

Επιστρέφοντας στην απαίτηση του Θωμά να βεβαιωθεί για την εκ νεκρών ανάσταση του Κυρίου, θεωρούμε, νομίζω χωρίς αντίρρηση, πως αρχή κάθε μελέτης των φυσικών ή των ιστορικών γεγονότων είναι η ΑΜΦΙΒΟΛΙΑ, η μεθοδολογική «απιστία». Τίποτε δεν πιστεύω, τίποτε δεν αποδέχομαι, τα πάντα τίθενται εν αμφιβόλω έως ότου δοκιμαστούν, είτε με τη βάσανο του πειράματος, είτε με τους κανόνες της λογικής.

Και το θαύμα; θα πουν, εύλογα, όχι μόνο οι φανατικοί, αλλά και οι νηφάλιοι παρατηρητές των φαινομένων. Το θαύμα δεν είναι παράλογο, είναι, παρά τον τρέχοντα λόγο, εκατομμύρια φαινόμενα στην ιστορία του ανθρώπου που, ώσπου να υποστούν τη βάσανο της έρευνας και τη θεμελίωση της αρχής τους, θεωρήθηκαν θαύματα. Πριν τεκμηριώσουμε πρακτικά και θεωρητικά τον κεραυνό ως φυσικό φαινόμενο αυτονόητο, το χρεώναμε στον νεφεληγερέτη Δία και τις αρρώστιες και τις πανδημίες στον Απόλλωνα και τους ελιγμούς της σκέψης του Οδυσσέα στην Αθηνά. Σε ένα νησί απόμακρο στον Ειρηνικό, που εξερεύνησαν επιστήμονες από τη Χιλή, ανακάλυψαν μια «πρωτόγονη» φυλή που είχε θεοποιήσει ένα αεροπλάνο που, χρόνια πριν, είχαν χαθεί τα ίχνη του από τα ραντάρ. Είχε πέσει στο νησί εκείνο «εξ ουρανού» και λατρεύτηκε ως Μεσσίας ή Αγγελος Θεού! Αν ο πολιτισμός αποικίσει αυτό το νησί και το εκσυγχρονίσει και δημιουργήσει αεροδρόμιο με δεκάδες πτήσεις κάθε μέρα, το «τοτέμ» πεσόν εξ ουρανού αεροπλάνο θα απομυθοποιηθεί και δεν αποκλείεται στο μέλλον η φυλή να εκπαιδεύσει αεροπόρους και μηχανικούς αεροπλάνων.

Ολη η ιστορία του πολιτισμού είναι μια πορεία από τον φόβο στη γνώση, από την έκπληξη στη δημιουργία, από το παράλογο στη Λογική. Οι λαοί της Μεσογείου πριν χιλιάδες χρόνια υπέστησαν πανδημίες και τις απέδωσαν στην μήνιν των θεών ή του Θεού. Σκεφτείτε πως αυτό που λογικά απαίτησε ο Θωμάς, να ψηλαφήσει τον τύπον των ήλων τώρα, στις δύσκολες, λόγω της πανδημίας μέρες μας, είναι αυτονόητη μέθοδος της επιστήμης. Για ψηλάφηση ομιλούν σήμερα για τη διακρίβωση ασθένειας οι επιδημιολόγοι. Κι όμως, για χρόνους πολλούς, ιστορικούς και σε εποχές που ο άνθρωπος ύψωσε αρχιτεκτονικά αριστουργήματα, έγραψε ανεπανάληπτα ποιητικά, πεζογραφικά και δοκιμιακά κείμενα, γέμισε τα μάτια των ανθρώπων με εικόνες και όγκους υψηλής αισθητικής και επλήρωσε τα αφτιά του με θεσπέσιους μουσικούς ήχους. Σε μιαν εποχή που ήταν θησαυρός της ανθρώπινης γνώσης το θέατρο και ο χορός, φανατικοί ορκισμένοι διώκτες της παράδοσης γνώσης του Θωμά, οδήγησαν γίγαντες της γνώσης και της επιστήμης στην πυρά της Ιεράς Εξέτασης.

Είναι εξόχως διαφωτιστική η σκηνή του «Γαλιλαίου» του Μπρεχτ, όπου Ιεροεξεταστές εισβάλλουν στο εργαστήριό του και τον κατηγορούν ότι διαδίδει ψεύδη, ισχυριζόμενος πως η Γη κινείται γύρω από τον εαυτό της και τον Ηλιο. Οταν ο μεγάλος εκείνος επιστήμονας τους καλεί να παρατηρήσουν μέσα από το τηλεσκόπιό του τα ουράνια σώματα και την κίνησή τους, αρνούνται, επειδή είναι εκ των προτέρων βέβαιοι πως η Γη δεν κινείται, με μοναδικό επιχείρημα την πίστη τους. Οι πράξεις των Αποστόλων που αναφέρουν την απαίτηση του Θωμά να ψηλαφήσει τον τύπον των ήλων για να πεισθεί, σημειώνουν πως ο Χριστός το επέτρεψε και του προσέφερε τη δυνατότητα να τεκμηριώσει την αλήθεια και με την εμπειρία.

Οι σκοτεινοί, όμως, αιώνες της ανθρωπότητας, έως δυστυχώς τα χρόνια μας, συστήματα πολιτικά και θρησκευτικά δόγματα έστειλαν στην πυρά, στη φυλακή, στο απόσπασμα και στη συκοφαντική ανυποληψία τολμηρούς Θωμάδες.

Γνωρίζουμε πως στη μεταξύ τους επικοινωνία ο Αλμπερτ Αϊνστάιν και ο Νιλς Μπορ, δύο μεγαλοφυΐες που τιμήθηκαν και με το Νομπέλ Φυσικής, συζητώντας, εξέταζαν και την έννοια και τη λειτουργία της τύχης στο Σύμπαν. Αφετηρία τους η εξαίσια φράση του Ηράκλειτου: «Αιών παις παίζων πεσσεύων. Παιδός η Βασιλεία», «Ο χρόνος είναι παιδί που παίζει ζάρια. Αυτό το παιδί είναι ο κυρίαρχος στο Σύμπαν». Ο Αϊνστάιν ισχυριζόταν πως ο Θεός δεν παίζει ζάρια και ο Μπορ τού αντέλεγε: «Πάψε, Αϊνστάιν, να υπαγορεύεις στον Θεό τι παιχνίδι θα παίζει». Ο πολιτισμός που διανύουμε, με τα κατορθώματά του και τα εγκλήματά του ως σήμερα, είναι παιδί του Θωμά, της αμφιβολίας και της ψηλάφησης.