Θεσμοί και πρόσωπα

Από τις απαρχές των οργανωμένων ανθρώπινων κοινωνιών εμφανίστηκε η ανάγκη δημιουργίας και αποδοχής ενός πλαισίου κανόνων που να καθορίζουν τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις όσων μετέχουν σε μια κοινότητα. Στην πορεία της εξέλιξης του ανθρώπου και μαζί με αυτή της πολιτικής και της διακυβέρνησης, έγινε μεγαλύτερη η ανάγκη να υπάρχει ένα θεσμικά κατοχυρωμένο σύστημα διακυβέρνησης μιας πολιτείας. Αυτή είναι άλλωστε η ουσία της λειτουργίας μιας αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας.

Στον τομέα της ασφάλειας, στην οποία συμπεριλαμβάνεται και η διαχείριση κρίσεων, οι ΗΠΑ και η Βρετανία αποτελούν τα συνήθη παραδείγματα ολοκληρωμένης ανάπτυξης θεσμών ασφάλειας. Στρατηγικές, ειδικοί συντονιστές και σύμβουλοι πολιτικής, πλάνα δράσης και επιχειρησιακά σχέδια συνθέτουν ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο πρόληψης και αντίδρασης. Επί της ουσίας, όπως είναι το χαρακτηριστικό σύνθημα της στρατηγικής της Βρετανίας, «η ασφάλεια βρίσκεται στο επίκεντρο της διακυβέρνησης». Δεν είναι όμως μόνο αυτές οι δύο χώρες που έχουν δημιουργήσει μια ολοκληρωμένη θεσμική αρχιτεκτονική. Οι περισσότερες χώρες της ΕΕ, αλλά και άλλες από όλο τον κόσμο, έχουν ακολουθήσει την επιλογή της θεσμικής θωράκισης του συστήματος παραγωγής πολιτικής ασφάλειας. Με αυτόν τον τρόπο άλλωστε εξασφαλίζεται η μακροχρόνια προσέγγιση του εθνικού συμφέροντος.

Στην Ελλάδα τα πράγματα είναι διαφορετικά. Το πεδίο της εθνικής ασφάλειας (το οποίο περιλαμβάνει την εξωτερική πολιτική, την άμυνα και την εσωτερική ασφάλεια) αποτελεί διαχρονικά τομέα πολιτικής αντιπαράθεσης. Αυτό σε σημαντικό βαθμό οδήγησε και στην απουσία μιας θεσμικά κατοχυρωμένης αρχιτεκτονικής ασφάλειας. Αυτό δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση πως δεν υπάρχουν πλάνα δράσης ή επιχειρησιακά σχέδια, όμως απουσιάζει η θεσμικά αποτυπωμένη στρατηγική. Μια επιλογή που προϋποθέτει κοινή αντίληψη των απειλών, υψηλό βαθμό συναίνεσης, μακροπρόθεσμους στόχους και συμφωνία στην αξιοποίηση των μέσων. Ειδικότερα, στον τομέα της διαχείρισης κρίσεων, η κουλτούρα και το γενικότερο πλαίσιο της αντίδρασης έχουν τα θεμέλιά τους στον σχεδιασμό των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004. Ωστόσο, όπως έχει παρατηρηθεί, κάθε κυβέρνηση παρουσιάζει ένα δικό της σύστημα διαχείρισης κρίσεων και πολιτικής προστασίας, κάτι που εκ των πραγμάτων δυσχεραίνει τη θεσμική θωράκιση του συστήματος.

Ακολουθώντας τη λογική, κάποιος θα μπορούσε να ισχυριστεί πως σε ένα σύστημα όπως το ελληνικό, με την απουσία θεσμών υψηλής πολιτικής, τον καθοριστικό ρόλο έχουν τα πρόσωπα. Αυτό μας το απέδειξε για μία ακόμη φορά η διαχείριση της πανδημίας. Αν συγκρίνουμε τους χειρισμούς της ελληνικής κυβέρνησης, λαμβάνοντας υπόψη το έλλειμμα θεσμών που προαναφέρθηκε, με τους αντίστοιχους στις ΗΠΑ και στη Βρετανία, χώρες με ολοκληρωμένους θεσμούς, θα δυσκολευτούμε να βγάλουμε συμπεράσματα για το αν τελικά είναι οι θεσμοί ή τα πρόσωπα αυτά που μπορούν να καθορίσουν τη διαχείριση της κρίσης. Στην Ελλάδα, η απουσία θεσμών δεν εμπόδισε τον Πρωθυπουργό να πάρει άμεσα μέτρα. Το αντίθετο, σε έναν βαθμό τον διευκόλυνε να δημιουργήσει μια ad hoc δομή διαχείρισης κρίσεων, αξιοποιώντας τα διαθέσιμα σχέδια και μέσα. Από την άλλη πλευρά, οι θεσμοί δεν μπόρεσαν να επιβάλουν στον πρόεδρο των ΗΠΑ και στον πρωθυπουργό της Βρετανίας να λάβουν άμεσα τα μέτρα που πρότειναν οι επιστήμονες στις χώρες τους.

Το συμπέρασμα δεν μπορεί να είναι πως όταν υπάρχει ηγεσία δεν χρειάζονται θεσμοί ή και το αντίστροφο. Η αποτελεσματική ηγεσία λειτουργεί εντός του πλαισίου των θεσμών και τους αξιοποιεί πλήρως. Οταν δεν υπάρχουν, πρέπει να αναλάβει πρωτοβουλία να τους δημιουργήσει. Αυτό είναι μάθημα για την επόμενη μέρα στην Ελλάδα.

Ο Τριαντάφυλλος Καρατράντος είναι δρ Ευρωπαϊκής Ασφάλειας και Νέων Απειλών και επιστημονικός συνεργάτης στο Ελληνικό Ιδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ)