Ο θάνατος και {LF}η στατιστική

Αναντίρρητα ήταν, είναι και σχεδόν σίγουρα θα παραμείνει εις τον αιώνα τον άπαντα ο πλέον διάσημος σπουδαστής ιερατικής σχολής, μολονότι πολύ δύσκολα θα τον κατέτασσες στους τυπικούς σπουδαστές του είδους. Για την ακρίβεια, δεν αποφοίτησε καν. Γράφτηκε στην Ορθόδοξη Ιερατική Σχολή της Τιφλίδας, ύστερα από προτροπή κι επιμονή της αυταρχικής του μητέρας – της φοβερής και τρομερής Αικατερίνης, πιο γνωστής με το υποκοριστικό «Κέκε» – αλλά αποβλήθηκε επειδή πιάστηκε στα πράσα να διαβάζει ανατρεπτικούς συγγραφείς του καιρού του και να συχνάζει σε σοσιαλιστικούς κύκλους. Σε αυτόν, τον Ιωσήφ Βισαριόνοβιτς Τζουγκασβίλι, τον επονομαζόμενο Ατσαλένιο (Στάλιν), αποδίδεται η πατρότητα της διαβόητης φράσης: «Ενας θάνατος είναι τραγωδία. Ενα εκατομμύριο θάνατοι είναι στατιστική».

Ο Στάλιν ομιλούσε μετά λόγου γνώσεως. Οπως και ο Χίτλερ άλλωστε (μολονότι ημιμαθείς αμφότεροι) ήταν μανιακός βιβλιοφάγος. Εκείνη τη χαρισάμενη προψηφιακή εποχή συνηθιζόταν να σημειώνεις στο περιθώριο των σελίδων που διάβαζες χειρόγραφες παρατηρήσεις και να καταθέτεις τον γραφικό σου χαρακτήρα ως αδιαμφισβήτητο δακτυλικό αποτύπωμα· έτσι οι ερευνητές σήμερα μπορούν να αποφανθούν με βεβαιότητα ποια βιβλία διάβασαν όντως οι δύο δικτάτορες και πώς ακριβώς τα σχολίασαν. Από εκεί κι έπειτα ξεκινούν οι διαφορές ανάμεσά τους. Ο Χίτλερ δεν πολυενδιαφερόταν για την προσωπική μοίρα των συγγραφέων, ενώ ο Στάλιν παρακολουθούσε το δημιουργικό τους έργο μέχρι θανάτου, τον οποίον κι ένιωθε συχνά υποχρεωμένος να επισπεύσει. Σε αντίθεση επίσης με τον Χίτλερ, που απέφευγε να βάζει την υπογραφή του σε δημόσια έγγραφα, ιδίως σε όσα δυνητικά θα τον ενοχοποιούσαν στο μέλλον, ο Στάλιν άφηνε την τζίφρα του πάντα και παντού. Αρκούσε ένα ξερό «να τουφεκιστεί» δίπλα στο όνομά σου για να σε απαλλάξει από τα επίγεια μαρτύρια.

Αργότερα, στις ημέρες του Μεγάλου Τρόμου, λόγω φόρτου εργασίας, ο Στάλιν ήταν πιο λακωνικός: η θανατική καταδίκη τού σερβιριζόταν ήδη δακτυλογραφημένη κι εκείνος την τσεκάριζε απλώς με ένα χαρακτηριστικό «V». Χιλιάδες «V» σφράγισαν τη μοίρα των πολιτικών του αντιπάλων – παλαιών του συντρόφων, κατά κύριο λόγο – αλλά κατόπιν, την περίοδο της διαβόητης «αποκουλακοποίησης», ακόμη και τα «V» αποδείχτηκαν περιττή σπατάλη προσωπικής ενέργειας. Τότε πια ο Στάλιν προέκρινε την ποσόστωση κατά την εξόντωση λιμοκτονούντων χωρικών, προς τρομοκράτηση και σωφρονισμό των υπόλοιπων επιζώντων, ασχέτως εάν τα θύματα ήταν πρώην κουλάκοι (πλούσιοι αγρότες) ή όχι – εξού και τα ονόματά τους έπαψαν να έχουν την παραμικρή σημασία. Ηταν η ώρα που ο παλαιός γεωργιανός ιεροσπουδαστής συναπάντησε τη στατιστική και σαγηνεύτηκε διά βίου από τα θέλγητρά της.

Ο σταλινικός απόηχος από το ανίερο πάντρεμα της στατιστικής και του εγκλήματος φθάνει έως τις σύγχρονες δυτικές μας πολιτείες, εκείνες που μέχρι πρότινος υπερηφανεύονταν για την κοινωνική τους πολιτική. Πολλοί θεωρούν τη στατιστική ως μια απάνθρωπη επιστήμη. «Οι άνθρωποι δεν είναι αριθμοί» θα ακούσετε συχνά να λένε, ιδίως εκείνοι που δεν ξέρουν να διαβάζουν αριθμούς ή να ερμηνεύουν τους αριθμούς που διαβάζουν. Συνεπίκουρες σε αυτήν την αντίληψη έρχονται και ανατριχιαστικά κυνικές απορίες, όπως η πρόσφατη του ολλανδού δημοσιογράφου Γιορτ Κέλντερ, με αφορμή την πανδημία του κορωνοϊού: «Πόση οικονομική ζημιά κάνουμε για να σώσουμε ανθρώπους που σίγουρα θα κατέληγαν μέσα στα επόμενα δύο χρόνια;». Ωστόσο, στον αντίποδα αυτού του ανελέητου κοινωνικού δαρβινισμού, που θα τύγχανε της επιδοκιμασίας τόσο του Χίτλερ όσο και του Στάλιν (μονάχα ο ίδιος ο… Δαρβίνος θα έφερνε αντιρρήσεις), η Ελλάδα, με τις χθαμαλές στατιστικές της επιδόσεις σε ανθρώπινες απώλειες, σηκώνει το ανάστημά της κι επιβεβαιώνει μιαν άλλη μεγάλη αλήθεια: δεν υπάρχουν απάνθρωπες επιστήμες· μόνον απάνθρωποι άνθρωποι.