Τραυματικές μνήμες

«Σήμερα μαύρος ουρανός, σήμερα μαύρη μέρα, σήμερα έβαλαν βουλή οι άνομοι…»

Μεγάλωσα στην ελληνική επαρχία, και μάλιστα σε δύσκολους καιρούς. Στη Ρούμελη, τα μικρά παιδιά, αγόρια και κορίτσια, χωριστά βέβαια, αλλά μόνο του το καθένα, όχι παρέα, όπως στα κάλαντα των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς, που συχνά βγαίναμε μικρές παρέες, λέγαμε τα κάλαντα της Μεγάλης Παρασκευής που νομίζω πως δεν επιχωριάζουν σε όλη την Ελλάδα. Από την πρώτη φορά, γύρω στα πέντε με έξι χρόνια μας, οι γονείς μας είχαν φροντίσει να παραγγείλουν στον ξυλουργό της γειτονιάς (κάθε γειτονιά είχε το μικρό της ξυλουργικό εργαστήρι) έναν ξύλινο σταυρό. Στις φτωχές οικογένειες ο σταυρός ήταν έργο του πατέρα ή της μητέρας, δύο σανίδες μικρού πλάτους που δένονταν με γερό σπάγκο σε σταυρό. Αυτός ο σταυρός, που φυλασσόταν πάντα στο εικονοστάσι όλο τον χρόνο μετά την πρώτη του έξοδο, τη μέρα της Μεγάλης Παρασκευής στολιζόταν με φρέσκα λουλούδια, κομμένα από τον κήπο ή τους αγρούς, ταπεινά αγρολούλουδα. Ο στολισμός του σταυρού έπιανε και τα δύο ξύλα και άφηνε μόνο στο πιο μακρύ έναν χώρο για να πιάνεται από το χέρι του παιδιού. Οι μανάδες αποβραδίς, πριν από τη Σταύρωση της Μεγάλης Πέμπτης, για ώρες στόλιζαν τον σταυρό και, αφού τελείωναν, τον ράντιζαν με νερό, ώστε να κρατηθούν όλη νύχτα τα άνθη φρέσκα και το πρωί της Μεγάλης Παρασκευής, μόλις έσκαγε ο ήλιος ή, σε βροχερές μέρες, όταν φώτιζε, με τον στολισμένο σταυρό βγαίναμε να πούμε τα κάλαντα.

Η έξοδος απαιτούσε και στο άλλο χέρι να κρατάμε ένα μικρό καλάθι, διότι, συνήθως, αντί για χρήματα, μας φιλοδωρούσαν με αβγά (σπάνια το σπίτι δεν είχε κότες), άσπρα αβγά, αλλά αν η νοικοκυρά, μόλις χτυπούσαμε την πόρτα για «να τα πούμε», είχε προλάβει από την παραμονή να βάψει τα αβγά κόκκινα για το Πάσχα, μας «πλήρωνε» με αυτά τα αβγά του Πάσχα. Τα κορίτσια που έλεγαν, αυτά αποκλειστικά, κάλαντα το Σάββατο του Λαζάρου παγίως έπαιρναν στο καλαθάκι τους αβγά. Το καλαθάκι τους ήταν κι αυτό στολισμένο με λουλούδια ανοιξιάτικα.

Σε πιο μικρή ηλικία η περιφορά του στολισμένου σταυρού και το τραγούδι των καλάντων γίνονταν στην ευρύτερη γειτονιά, όπου ήταν βέβαιο πως μας γνώριζαν οι νοικοκυρές. Οταν μεγαλώναμε (τα κάλαντα της Μεγάλης Παρασκευής τελούνταν και από παιδιά μεγαλύτερα, προχωρημένους εφήβους – κυρίως σε εποχές οικονομικά στείρες, όταν η «είσπραξη» ήταν μια ενίσχυση της οικιακής… οικονομίας), λέγαμε τα κάλαντα και σε απομακρυσμένες γειτονιές, αλλά και στην «πιάτσα» της κωμόπολης ή της πόλης, στα καφενεία, στα μανάβικα, στα μπακάλικα, στα κουρεία και στα ψιλικατζίδικα. Αλλά σε αυτές τις περιπτώσεις έπρεπε να περάσουμε προς το μεσημέρι, αφού είχαμε εξαντλήσει τα νοικοκυριά, διότι τα μαγαζιά ήταν κλειστά τη Μεγάλη Παρασκευή ως την Αποκαθήλωση και τον στολισμό του Επιταφίου. Αυτές, μάλιστα, τις ώρες, μέχρι και το μεσημεριανό φαγητό, δεν τρώγαμε καθιστοί, αλλά όρθιοι, δεν στρωνόταν τραπέζι και, λόγω και της νηστείας, το φαγητό ήταν ελιές και ταραμάς και σπάνια θαλασσινά που δεν έχουν αίμα. Αν μας φιλοδωρούσαν με χρήματα, είχαμε

ένα κουτί χάρτινο, αλλά και ξύλινο με πρόχειρη μαύρη επένδυση.

Εξάλλου, το φιλοδώρημα σπάνια ήταν χάρτινο, πάντα ήταν κέρματα. Χάρτινο μεγαλύτερης αξίας ήταν, συνήθως, το φιλοδώρημα των συγγενικών σπιτιών και, κυρίως, των νονών μας. Θυμάμαι ακόμη να τρέμω που, μέσα στον Εμφύλιο, με μια μάνα άνεργη νοικοκυρά και δύο μικρότερα αδέλφια, όταν το φαγητό εξασφαλιζόταν από τα «καλούδια» του θείου από το χωριό και κάποιους συγγενείς, μου συνέβησαν δύο τρομακτικά γεγονότα.

Πήγα να πω τα κάλαντα πρωί πρωί της Μεγάλης Παρασκευής στο σπίτι του αδελφού του μεγαλύτερου της μάνας μου. Σημειώνω εδώ πως, ως νέος δασάρχης, είχε διοριστεί στην Εύβοια και η μητέρα μου, ως νεότερή του και τότε ακόμα ανύπαντρη κοπέλα, είχε επιστρατευθεί να τον ακολουθήσει, διότι, κι εκείνος άγαμος, χρειαζόταν να μαγειρεύει και να πλένει, να σιδερώνει, να ψωνίζει και να σφουγγαρίζει. Ε, λοιπόν, σε αυτό το σπίτι, του παντρεμένου πλέον θείου στην πλούσια γειτονιά της πόλης, χτύπησα να πω τα κάλαντα και, μόλις με είδαν, μου είπαν να φύγω, γιατί ως δημόσιος υπάλληλος ο θείος εξετίθετο, γιατί ο πατέρας μου

ήταν τότε εξόριστος.

Το ίδιο συνέβη και στο μεγάλο κατάστημα γυαλικών του νονού του μικρότερου αδελφού μου. Μόλις με είδαν στην πόρτα του μαγαζιού, μου είπαν να φύγω, γιατί τους είχε στην μπούκα του τουφεκιού ο χωροφύλακας λόγω της παλιάς σχέσης, φιλικής και κουμπαριάς με τον πατέρα μου. Το 1947-1949, δέκα με δώδεκα χρονών, η μάνα μου, με τα λίγα κέρματα που είχα μαζέψει, μας έπαιρνε τις λαμπάδες του Επιταφίου και της Ανάστασης. Τα τρόφιμα έρχονταν από το χωριό, από το σπίτι της γιαγιάς. Ζούσαμε στη διάρκεια του Εμφυλίου σε μια πόλη της Ρούμελης, ακριβώς στα όρια των δύο εμφύλιων αντιπάλων. Ετσι, για ν’ αποφεύγεται ο ανεξέλεγκτος συνωστισμός (πράγμα που ο άγρυπνος χωροφύλακας ήλεγχε στον ναό στις Ακολουθίες της Μεγάλης Εβδομάδας) απαγορευόταν η περιφορά του Επιταφίου στις γύρω από τον ναό γειτονιές. Ανέχονταν να βγαίνει ο στολισμένος με άνθη της άνοιξης Επιτάφιος, που είχαν στολίσει οι γυναίκες της ενορίας, γύρω γύρω από την εκκλησία, κι αυτό μάλλον νωρίτερα, πριν ακόμα νυχτώσει. Η εκκλησία της ενορίας μου ήταν κοντά στο σπίτι μας και ο ψάλτης γείτονας έτσι, σε κάποιο παλιότερο ψήσιμο του αρνιού του Πάσχα στο πίσω μέρος της αυλής, με είχε ακούσει να ψάλλω και με είχε πάρει στο ψαλτήρι για να κρατώ με άλλους μεγαλύτερους, και συχνά γέρους, το ίσο!

Με αυτό το «προνόμιο» είχα πρόσβαση και στον παπά και στους επιτρόπους και μαζί με μεγαλύτερα παιδιά ανεβαίναμε στο κωδωνοστάσιο και μετά τη Σταύρωση της Μεγάλης Πέμπτης και όλο το πρωί έως την Αποκαθήλωση εναλλάξ χτυπάγαμε πένθιμα τις καμπάνες. Επιτρέψτε μου κάτι πιο προσωπικό: με τον πατέρα μου εξόριστο είχα πιστέψει πως η θητεία μου στο ψαλτήρι και στο κωδωνοστάσιο θα βοηθούσε να γυρίσει από την «ξενιτιά», όπως λέγαμε τότε, για ευνόητους λόγους, την εξορία. Μάλιστα, παιδάκι δέκα ετών, όπως ανέβαινα ψηλά στο καμπαναριό, το μάτι μου έφτανε ως το βάθος του κάμπου, όπου και η θάλασσα του επινείου, και ευχόμουν, λόγω της συμμετοχής μου στη λειτουργία, πως χρονιάρες μέρες θα έβλεπα το καΐκι που θα έφερνε τον πατέρα από τα «ξένα».

Το Μεγάλο Σάββατο, μέρα αναμονής, γινόταν στον ναό μια ιερή λεηλασία. Οι γυναίκες της γειτονιάς ξεστόλιζαν τον Επιτάφιο και τα λουλούδια μοιράζονταν στους πιστούς και ως «άνθη του Επιταφίου» έπαιρναν μια θέση κι αυτά στο εικονοστάσι. Κάποτε, μες στην Κατοχή, που είχα μια αιμορραγία από ανατομική ανωμαλία στη μύτη, η γιαγιά μου έφερε, θυμάμαι, να μυρίσω μαραμένα λουλούδια από περασμένους Επιταφίους που σωρεύονταν στο εικονοστάσι! Το μεσημέρι του Μεγάλου Σαββάτου χτυπούσαμε, αυτή τη φορά για λίγο, αλλά χαρούμενα, τις καμπάνες, ήταν η πρώτη Ανάσταση, τότε που οι τρεις γυναίκες επισκέφτηκαν τον τάφο του Χριστού και άγγελοι τις πληροφόρησαν πως «δεν είναι εδώ, αλλά ανέστη».

Μέχρι το 1950, κατά τη διάρκεια της Κατοχής και του Εμφυλίου, για λόγους ασφαλείας, η Ανάσταση δεν γινόταν τα μεσάνυχτα, αλλά στις έξι το πρωί της Κυριακής του Πάσχα. Πέφταμε τα παιδιά νωρίς το βράδυ για ύπνο (εξάλλου τότε δεν υπήρχε κανένας λόγος για ξενύχτι, δεν υπήρχε, βέβαια, ούτε ραδιόφωνο ούτε τηλεόραση και, συχνά, δεν υπήρχε και φωτισμός στον δρόμο και, σπάνια, ούτε και στο σπίτι, όπου ανάβαμε κεριά και λάμπες πετρελαίου). Δεν ήταν εύκολο να ξυπνήσουμε, τουλάχιστον εμείς τα δεκάχρονα παιδιά, στις τέσσερις και μισή τα ξημερώματα, να πλυθούμε, να βάλουμε τα «καλά» μας και να πάμε, με τα πόδια φυσικά, στην εκκλησία πριν από το «Χριστός Ανέστη». Εγώ, μάλιστα, που θα έπρεπε να πάρω θέση στο καμπαναριό για τα αναστάσιμα καμπανίσματα, έπρεπε να είμαι ακόμα νωρίτερα.

Σπάνια κοιμήθηκα εκείνα τα χρόνια, ξημερώνοντας Πάσχα. Κουκουλωμένος στα στρωσίδια (χωρίς θέρμανση το σπίτι, αφού, πέφτοντας για ύπνο, έσβηνε το μαγκάλι), πεταγόμουν πρώτος και ντυνόμουν γρήγορα για να φτάσω στην εκκλησία, να σταθώ στο ψαλτήρι και, όταν κόντευε το «δεύτε λάβετε φως», να ανέβω τρέχοντας την πέτρινη σκάλα του καμπαναριού και να πιάσω το γλωσσίδι της μικρής καμπάνας. Η μεγάλη καμπάνα χρειαζόταν ανδρικά χέρια, γιατί το γλωσσίδι της ήταν δυσκίνητο.

Λίγες φορές στη δύσκολη εκείνη εποχή ψήσαμε αρνί στην αυλή, μία με συγγενική παρέα στον κήπο ενός θείου, άντρα της αδελφής του πατέρα μου. Και θα τελειώσω μ’ αυτό. Μια γεύση. Ηταν ανεκλάλητη χαρά να τρως αρνάκι, αφού ήταν γεύση ετήσια!