1909: τέλος και αρχή της ιστορίας

Χρονιές που λειτουργούν ως ορόσημα ιστορικών περιόδων υπήρχαν πάντα. Ή τουλάχιστον αυτές προσπαθούσαν να εντοπίσουν και να «απομονώσουν» οι ιστορικοί ώστε να προχωρήσουν σε περιοδολογήσεις απαραίτητες για τη συγκρότηση του ιστορικού πλαισίου. Σε διεθνές επίπεδο μάλιστα έχουν γραφτεί σημαντικά βιβλία ακριβώς για να υπογραμμίσουν την αξία συγκεκριμένων ετών: το «1917 – War, peace and revolution» (Oxford Univeristy Press) του David Stevenson για τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο ή το λογοτεχνικό του Floran Illies για το 1913 (στα ελληνικά από τις εκδ. Utopia, 2016) για να μείνουμε κοντά στην εξεταζόμενη περίοδο. Οσον αφορά τη μελέτη για τη νεότερη και σύγχρονη ιστορία της Ελλάδας είναι αλήθεια ότι σημαδεύεται από 2 χρονιές: το 1821 ως έτος γέννησης της Νεότερης Ελλάδας με τα γεγονότα που προηγούνται και έπονται από αυτό, το 1974 ως το έτος της Μεταπολιτευτικής Ελλάδας και της έναρξης της ευρωπαϊκής της πορείας.

Προκύπτει, λοιπόν, ένα ζήτημα: η τοποθέτηση ενός συνόρου μεταξύ νεότερης και σύγχρονης Ελλάδας. Ο Γ. Μαυρογορδάτος ξεχώρισε το 1915, ο Δ. Σωτηρόπουλος έθεσε ως αφετηρία το 1910 για τη μελέτη του που αφορά το ελληνικό κράτος. Το σύνορο αυτό, όπου και αν τοποθετηθεί, έχει τη σημασία του αφού τονίζει τη μετάβαση σε ένα πιο σύγχρονο αστικό μοντέλο, σε ένα πολιτικό σύστημα με κοινοβουλευτικά χαρακτηριστικά, στην εδαφική επέκταση του ελληνικού κράτους – το μοναδικό ευρωπαϊκό που τριπλασιάζεται στον 20ό αιώνα – αλλά και μια μακρά περίοδο παρέμβασης του στρατού στα πολιτικά πράγματα.

Το 1909 διατηρεί όμως έναν ιδιαίτερο ιστορικό συμβολισμό αλλά απέκτησε και πολιτική νοηματοδότηση. Θεωρήθηκε μια εξέγερση «αστικού εκσυγχρονισμού» με υποκινητή βέβαια τον στρατό σε μια παράλληλη διαδρομή με το κίνημα των Νεότουρκων στην άλλη όχθη του Αιγαίου. Το «Γουδί» ή στου «Γουδή», όπως επέβαλε μια σύγχρονη ματιά παρέμβασης για την αποκατάσταση -θεωρητικά – της ιστορικής αλήθειας, έγινε σύνθημα, ορόσημο, ένας «τόπος μνήμης» με έντονη και φορτισμένη πολιτική νοηματοδότηση. Η χρήση του τελικά συνδέεται με τον πολιτικό ριζοσπαστισμό.

Ο Σωτήρης Ριζάς, διευθυντής του Κέντρου Ερευνών Νεότερου Ελληνισμού της Ακαδημίας Αθηνών με πλούσιο συγγραφικό έργο για την ιστορία του Νεότερου Ελληνισμού, καταπιάνεται με αυτή τη χρονιά, που διακρίνεται από τη δύσκολη πορεία προς την ενσωμάτωση στη συλλογική μνήμη. Για το 1909 έχουν γραφτεί πολλά. Ενδεικτικά αναφέρουμε, από τα πλέον πρόσφατα, το βιβλίο της Νίκης Μαρωνίτη («Το κίνημα στο Γουδί 100 χρόνια μετά», εκδ. Αλεξάνδρεια) και του Δημήτρη Μαλέση («Μεγάλη ιδέα και στρατός τον 19ο αιώνα», εκδ. Ασίνη, ειδικά το τελευταίο κεφάλαιο). Το αξιοπερίεργο είναι ότι το 1909 έμεινε επί της ουσίας ένα ανολοκλήρωτο κίνημα, αναίμακτο, που προκάλεσε μια πολιτική ανανέωση και έφερε στα πράγματα τον Ελευθέριο Βενιζέλο ο οποίος ακύρωσε κατόπιν όλα τα πολιτικά αιτήματα του κινήματος.  Αυτή η ιστορία θυμίζει κατά κάποιον τρόπο την Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας 70-80 χρόνια πίσω η οποία έφερε τον Καποδίστρια, ο οποίος ακύρωσε κατόπιν όλες τις υπόλοιπες αποφάσεις της.

Αίτια και 1897

Ο Ριζάς, όπως το συνηθίζει, δεν περιορίζεται απλώς στη γεγονοτολογία της χρονιάς. Πάει βαθιά στα αίτια, ελέγχει συνολικά το ιστορικό πεδίο της εποχής και το αποδίδει με τρόπο ευσύνοπτο και κατανοητό. Επιστρέφει στο 1897 και τον «Ατυχή Πόλεμο» που κόντεψε να οδηγήσει σε αφανισμό το νεότευκτο κράτος, εξετάζει διεισδυτικά την περίοδο 1897-1909. Εδώ συμπυκνώνονται μια ταπεινωτική ήττα, η ανεκπλήρωτη Μεγάλη Ιδέα, ένας ατελής αστικός μετασχηματισμός – παρά τη μάλλον θετική αποτίμηση που επιφυλάσσει ο συγγραφέας στην κυβέρνηση Θεοτόκη -, εμφάνιση ριζοσπαστικών τάσεων στο στράτευμα αλλά και στην πολιτική σκηνή, ξένος παρεμβατισμός από τον Διεθνή Οικονομικό Ελεγχο (ΔΟΕ) που επιτείνει την οικονομική δυσπραγία της εποχής και της αίσθησης της

«ξενηλασίας». Ενα εκρηκτικό σκηνικό που οδήγησε τελικά σ’ ένα εκ πρώτης όψεως μάλλον ήπιο κίνημα, το οποίο έθεσε όμως και μια «προσημείωση»: την ενεργή εμπλοκή του στρατεύματος στα πολιτικά πράγματα για περίπου 60 χρόνια.

Ο Ριζάς επιλέγει με προσοχή τα γεγονότα, αναλύει τις κυβερνητικές αδυναμίες της περιόδου και τα αδιέξοδα, απλώνει τον καμβά των προσώπων που θα τα συναντήσουμε ως το πολιτικό και στρατιωτικό κατεστημένο μιας μακράς περιόδου που θα διαλυθεί μετά την κατοχή και τον Εμφύλιο. Κάτι επίσης σημαντικό που φέρνει στην επιφάνεια είναι ότι το κίνημα ήταν αναμενόμενο. Ολοι το γνώριζαν, απλώς περίμεναν τη στιγμή της εκδήλωσής του. Ενα μοτίβο που θα ξανασυναντήσουμε με πιο ολέθριες συνέπειες αργότερα μέσα στην ελληνική ιστορία.

Ο συγγραφέας αναλύει εξαιρετικά, όπως έχει κάνει και σε προηγούμενη εργογραφία του, το τρίγωνο Βενιζέλος – βασιλιάς – ξένος παράγοντας με έρευνα στα τηλεγραφήματα της αγγλικής πρεσβείας της εποχής. Με ψύχραιμο τρόπο, όπως πάντα, τοποθετεί τα πρόσωπα και τις δράσεις τους στο χωροχρονικό και στο διεθνές πλαίσιο της εποχής.

Ο Ριζάς πετυχαίνει και στο βραχυπρόθεσμο, αλλά και τον πιο μεγάλο στόχο του. Αναδεικνύει το 1909 ως τέλος και παράλληλα ως αρχή. Τέλος μιας περιόδου αβεβαιότητας, υπόγειων τάσεων, έλλειψης πολιτικής βούλησης και σταθερότητας. Και ως αρχή μιας νέας εποχής, εκείνης της σύγχρονης Ελλάδας που εισέρχεται σε αυτή την εποχή με κύρια αιτήματα την εδαφική επέκταση, την πολιτική αλλαγή και την καταπολέμηση τουλάχιστον θεωρητικά της διαφθοράς. Πετυχαίνει όμως και κάτι άλλο: δίνει έκταση σε μια περιοδολόγηση που εκτείνεται πριν από το 1909 και στη συνέχεια έχει τεράστιες προεκτάσεις που φτάνουν μέχρι το 1974.

Το 1909 έφερε στο προσκήνιο πολιτικά και στρατιωτικά πρόσωπα, έβαλε τον στρατό κεντρικό κοινωνικό και πολιτικό ρόλο. Ηταν όμως και ένας καταλύτης για την εκτόνωση της έντασης που είχε συσσωρευτεί κατά την προηγούμενη περίοδο. Οπως και η αφετηρία των νέων ιδεολογικών και στρατηγικών επιδιώξεων του ελληνικού κράτους.

{1BSYG}Σωτήρης Ριζάς{1BSYG}{CR}{2BTIT}1909 – Η μετάβαση της Ελλάδας {LF}στον 20ό αιώνα{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. Μεταίχμιο, {LF}σελ. 272{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 9,99 ευρώ (metaixmio.gr{4BTIM})