Πόσο κινδυνεύει η δημοκρατία από την καραντίνα;

Εδώ και μερικές εβδομάδες, πολιτικοί και μέσα μαζικής ενημέρωσης σε όλη την Ευρώπη έμαθαν να μετρούν νεκρούς από τον κορωνοϊό – μια ομολογουμένως δύσκολη και επώδυνη δουλειά. Οσο, όμως, η προσοχή τους ήταν στραμμένη στην πανδημία, κάτι εξίσου επώδυνο συνέβη στην Ουγγαρία. Η χώρα μετρά τα δικά της θύματα και ο πρωθυπουργός Βίκτορ Ορμπαν άρπαξε την ευκαιρία που εμφανίστηκε μπροστά του: η Ουγγαρία βρίσκεται σε καθεστώς έκτακτης ανάγκης επ’ αόριστον και για να την παρατείνει ή να τη διακόψει, ο ούγγρος πρωθυπουργός δεν χρειάζεται τη σύμφωνη γνώμη της Βουλής. Μπορεί να αναστέλλει την ισχύ των νόμων μέσω διαταγμάτων και επίσης να επιβάλλει καινούργια έκτακτα μέτρα μέσω κυβερνητικών εγκυκλίων. Οταν η αντιπολίτευση αρνήθηκε να ψηφίσει τις νέες διατάξεις, ο Ορμπαν δεν δίστασε να πει πως «βρίσκονται με το μέρος του ιού». Το ειρωνικό της υπόθεσης είναι ότι δεν χρειαζόταν τη σύμφωνη γνώμη τους για να περάσει τις αλλαγές. Ελέγχει τα 2/3 της Βουλής, η οποία δεν έχει ποτέ ως τώρα διαφωνήσει μαζί του. Το κλείσιμο του Κοινοβουλίου έχει και συμβολική έννοια. Αλλωστε, ο Ορμπαν δεν ελέγχει πια μόνο το κράτος, αλλά και τη λεγόμενη τέταρτη εξουσία, τον μεγαλύτερο ελεγκτικό μηχανισμό σε μια δημοκρατία: ο νέος νόμος προβλέπει φυλάκιση έως και πέντε χρόνια για όποιον μεταδίδει ψευδείς ειδήσεις για τον ιό ή για τα ίδια τα κυβερνητικά μέτρα.

ΤΟ ΤΙΜΗΜΑ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΗΝ ΠΑΝΔΗΜΙΑ. Υπέρμετρος ζήλος ή πανδημικό πραξικόπημα; Την ώρα που οι Βρυξέλλες καταδικάζουν τις αποφάσεις του Ορμπαν, εκείνος περίπου τους τρολάρει: «Δεν έχω χρόνο για φαντασιώσεις» έγραψε στον γενικό γραμματέα του Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόμματος μετά την επιστολή 16 ηγετών κρατών – μελών, μαζί και του Κυριάκου Μητσοτάκη, για αποπομπή του από το ΕΛΚ. «Αφιερώνω όλον τον χρόνο μου για να σώσω ζωές του ουγγρικού λαού. Προτείνω όλοι να κάνουμε το ίδιο». Το πρόβλημα που εντοπίζουν πολιτικοί και συνταγματολόγοι έχει να κάνει ακριβώς με τον χρόνο – όχι μόνο στην Ουγγαρία, αλλά και σε χώρες της Ευρώπης των οποίων οι ηγεσίες δεν έχουν καμία διάθεση να εκμεταλλευθούν την κατάσταση. Οσο περισσότερο καιρό περνάμε κλεισμένοι στο σπίτι, τόσο περισσότερο συνηθίζουμε. Ο παρατεταμένος εγκλεισμός μπορεί να δημιουργήσει πολιτικά τραύματα. Η συνήθεια συνδέεται άμεσα με το καθεστώς έκτακτης ανάγκης: η περιστολή των ελευθεριών μοιάζει μικρό τίμημα απέναντι στην πανδημία. Δίνει, επομένως, μια δικαιολογία στην επιλογή. Μαζί αλλάζει ο τρόπος λήψης αποφάσεων, καθώς αυτές πλέον λαμβάνονται είτε με προεδρικά διατάγματα είτε με πράξεις νομοθετικού περιεχομένου. Η διαβούλευση στη Βουλή είναι ελάχιστη, μιας και προέχει η ταχύτητα. Η δημοκρατία, ωστόσο, βασίζεται ακριβώς σ’ αυτή τη διαβούλευση, στη συζήτηση των πολιτικών ομάδων, στις συμφωνίες και τις διαφωνίες κυβέρνησης και αντιπολίτευσης – ο κίνδυνος οι πολίτες να εκπαιδευτούν στην απουσία της είναι κι αυτός ορατός λόγω της νέας κατάστασης. Το «κλειδί» είναι, γι’ άλλη μια φορά, η προσωρινότητα των μέτρων. Η συνειδητοποίηση ότι η νέα καθημερινότητα δεν είναι νέα κανονικότητα.

ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ. Το παράδειγμα Ορμπαν κρούει ένα ακόμα καμπανάκι: την απομόνωση ως πολιτική επιλογή, ακόμα και μέσα στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Οσο η ευρωπαϊκή (αλλά και η διεθνής) κοινότητα δεν αποφασίζει τη διαχείριση της επόμενης μέρας, η ανάγκη για προστασία των πολιτών κάθε κράτους, ακόμα και παραβιάζοντας τις αρχές των συμμαχιών στις οποίες συμμετέχουν, ενισχύει τον εθνικισμό – και είναι μια τακτική επικίνδυνη αν ο λάθος άνθρωπος βρεθεί στην εξουσία. Παράλληλα, εξίσου σημαντική για τη δημοκρατία είναι η προστασία των προσωπικών δεδομένων – και στην Ευρώπη, που είδαν τον λαϊκισμό να επελαύνει χρησιμοποιώντας στοιχεία ακόμα και μέσα από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, το ξέρουν καλά. Ομως εξαιτίας της καραντίνας που εφαρμόζεται σχεδόν σε όλο τον κόσμο, ο δημόσιος χώρος είναι σχεδόν κατ’ αποκλειστικότητα ηλεκτρονικός. Εξού και η προστασία γίνεται ακόμα πιο δύσκολη.

Ολα αυτά έχουν μια δόση από ταινία, από αυτές που μπορείς να προβλέψεις την πορεία των πρωταγωνιστών και ξέρεις πως, παρά το ρίσκο, θα έπαιρνες τις ίδιες αποφάσεις. Πώς αλλιώς προλαβαίνεις την εξάπλωση ενός ιού αν δεν μείνεις σπίτι; Το πρόβλημα δημοκρατίας δεν έχει να κάνει με την παγκόσμια απόφαση για κοινωνική απομόνωση, αλλά με την πολιτική διαχείρισή της από την εκάστοτε ηγεσία. Ο Ορμπαν έδειξε τον κίνδυνο. Η καραντίνα μπορεί να αφήσει πληγές. Το ζήτημα είναι να μπορούν να επουλωθούν.