«Οι αναγνώστες γράφουν {LF}τα μυθιστορήματα»

Είναι γεγονός ότι το πλέον πρόσφατο μυθιστόρημά του που κυκλοφορεί στα ελληνικά, με τίτλο «Σε πρώτο πρόσωπο» (εκδ. Ψυχογιός), βασίζεται σε μια προσωπική του εμπειρία. Οπως ο Ρίτσαρντ Φλάναγκαν αποπειράθηκε το 1991 να γράψει την αυτοβιογραφία του μεγαλύτερου απατεώνα της Αυστραλίας, Τζον Φρίντριχ, έτσι και ο ήρωάς του Κιφ Κέλμαν. Ο νεαρός, άφραγκος συγγραφέας, πιστεύει ότι επιτέλους του χαμογελά η τύχη, όταν ο διαβόητος απατεώνας Ζίγκφριντ Χάιντι, κοινώς «Τζίγκι», του προσφέρει 10.000 δολάρια για να του γράψει, ως αόρατος συγγραφέας, την αυτοβιογραφία του. Η ομοιότητα αυτή με την πραγματικότητα είναι και αυτή που ο Φλάναγκαν απεχθάνεται όσο τίποτε άλλο στη μυθοπλασία: να μιμείσαι. «Παρότι η τέχνη είναι κυρίως κλοπή, το κλοπιμαίο προϊόν δεν αποτελεί εγγύηση αξίας» έγραφε στο τέλος της «Αγνωστης τρομοκράτισσας» (εκδ. Αγρα, μτφ. Παλμύρα Ισμυρίδου, 2011), το δεύτερο βιβλίο με το οποίο συστηνόταν στο ελληνικό κοινό μετά το «Εγχειρίδιο ιχθύων» (Αγρα, 2006), τρία χρόνια πριν κερδίσει το βραβείο Μπούκερ με το «Μονοπάτι για τα βάθη του Βορρά» (εκδ. Ψυχογιός, μτφ. Γ. Μπλάνας, 2015). Δεν είναι, λοιπόν, παράδοξο που η αυτοβιογραφία του Χάιντι γίνεται η αφορμή για να μεταφέρει στο χαρτί ο Κιφ την προσωπική του ιστορία και ο Φλάναγκαν το δικό του απόσταγμα για τη λογοτεχνία. Η αλήθεια δεν είναι παρά μια εντύπωση. Οπως αναφέρει ο Κιφ «δύσκολο είναι να ξέρεις αν υπάρχει αλήθεια έστω και σε μια ανάμνηση. Πόσο η ειλικρίνεια βοηθάει το αναγκαίο ψέμα και πώς το ψέμα μάς επιτρέπει να ζήσουμε». Μιλήσαμε με τον αυτοέγκλειστο Φλάναγκαν σε μια Τασμανία που «ευτυχώς πήρε μέτρα νωρίς και τώρα μπορεί να προσδοκά ότι θα βγούμε με όσο το δυνατόν λιγότερες απώλειες», όπως λέει ο συγγραφέας. Ο ίδιος έδωσε, όπως λέει, περισσότερο χρόνο στον εαυτό του για να ολοκληρώσει το νεότερο μυθιστόρημά του που στρέφεται γύρω από τις σύγχρονες περιβαλλοντικές εξελίξεις.

Μέχρι ποιο σημείο η αγωνία του χαρακτήρα σας Κιφ για τη γραφή είναι και δική σας αγωνία;

Θα έλεγα ότι είναι παρόμοια. Με ενδιέφερε από την αρχή να γράψω ένα βιβλίο για το πώς γράφεις. Πώς επινοείς τη μυθοπλασία και πώς αυτή σε «επινοεί». Είναι μια εξερεύνηση για τον τρόπο που εφευρίσκουμε τους εαυτούς μας. Φυσικά η τροπή που παίρνει η ζωή του Κιφ είναι διαφορετική από τη δική μου (σ.σ.: γίνεται παραγωγός σε ριάλιτι σόου).

Στο μυθιστόρημα παρατηρούμε ότι το αντίθετο της μυθοπλασίας δεν είναι το ψέμα και το συνώνυμο της αυτοβιογραφίας δεν είναι η αλήθεια. Αυτό θέλατε να δείξετε από την αρχή;

Νομίζω ότι έχει να κάνει με την εποχή που ζούμε, στην οποία η έννοια της αλήθειας δέχεται επίθεση. Είτε προέρχεται από τον Τραμπ είτε από τον Πούτιν. Οι πολιτικοί του είδους τους προσπαθούν να πείσουν τον κόσμο ότι δεν υπάρχουν αλήθειες, αλλά μόνο απόψεις. Και όπου υπάρχουν μόνο απόψεις, επικρατεί εκείνη των δυνατών ή των πλουσιότερων. Η κοινωνία οδεύει σε σκοτεινά και επικίνδυνα μονοπάτια. Σε μια τέτοια κοινωνία, το μυθιστόρημα γίνεται ακόμη σημαντικότερο, επειδή ανταποκρίνεται και εκφράζει θεμελιώδεις αλήθειες μας. Μία από αυτές είναι ότι εφευρίσκουμε τους εαυτούς μας μέσα από τις ιστορίες. Οι τελευταίες μπορεί να είναι δηλητηριώδεις και επικίνδυνες ή μπορούν να συμβάλλουν στη διατήρηση του πολιτισμού και της δημοκρατίας. Πιστεύω μάλιστα ότι υπάρχει μια διαφορά ανάμεσα στις ιστορίες της ζωής και τις ιστορίες της μυθοπλασίας.

Η δύναμη που αποκτά κανείς εις βάρος άλλων ανθρώπων την εποχή των social media είναι μια θεματική που σας ενδιαφέρει πολύ…

Ολα ξεκίνησαν όταν μου ζήτησαν να γράψω τα απομνημονεύματα ενός απατεώνα ως ghost writer. Θυμάμαι, λοιπόν, ότι με τρομοκράτησε: ήθελε να τηρείται ένα «πρωτόκολλο» κανονικής ζωής πλέον ενώ δημιούργησε γύρω του μια ασφυκτική ατμόσφαιρα εξουσίας, που ένιωθες ότι σε «ρουφούσε». Μαζί του ένιωσα κάτι που θα ξαναέβρισκα στην εποχή του «σκοτεινού Ιντερνετ». Οχι μόνο με την έννοια του ελέγχου, αλλά και της «κουλτούρας του σολιψισμού». Ολοι ασχολούνται με τον εαυτό τους και νιώθουν την ανάγκη να μιλούν σε πρώτο πρόσωπο.

Προλάβατε πάντως την ερώτησή μου για την αξία του μυθιστορήματος, για το οποίο περισσότερο ακούμε ότι «πεθαίνει» παρά οτιδήποτε άλλο…

Το καλό μυθιστόρημα σίγουρα όχι. Θέτει τα ερωτήματα που θα αντιμετωπίσουμε στο μέλλον. Κι αν είναι κάτι που μπορεί να ψυχανεμιστεί τον κόσμο του χάους στον οποίο ζούμε, αυτό είναι μάλλον η μυθοπλασία. Πώς αλλιώς μπορείς να σκάψεις στις βαθύτερες δυνάμεις που κυβερνούν τη ζωή μας, τις θεμελιώδεις στην κοινωνία μας; Ειδικά από τη στιγμή που η πολιτική ή τα ΜΜΕ δεν καταφέρνουν να τις αποτυπώσουν και το Ιντερνετ αφήνει περιθώρια για επιτήρηση και έλεγχο. Κατ’ αυτήν την έννοια, το μυθιστόρημα είναι μια ανατρεπτική δύναμη. Δεν βγαίνει εκτός εποχής – ίσα ίσα που ανανεώνεται με διαφορετικές μορφές. Σε έναν κόσμο εχθρικό προς την ιδιωτικότητα, η ανάγνωση παραμένει μία απολύτως προσωπική πράξη. Κοιτάξτε, αντιθέτως, τι συμβαίνει με το Facebook: με αυτό ο καθένας αποκτά την «ταυτότητα Facebook», η οποία προφανώς δεν είναι η πραγματική. Πάντως όχι αυτή που δείχνει τη βαθύτερη ψυχή μας. Για να θρέψουμε την τελευταία χρειαζόμαστε την τέχνη και, ειδικότερα, το μυθιστόρημα.

Γράφετε στο μυθιστόρημα ότι «κλασικό βιβλίο είναι αυτό που δεν τελειώνει ποτέ αυτό που θέλει να πει». Ποια κλασικά βιβλία μπορείτε να κατονομάσετε υπ’ αυτή την έννοια;

Κατ’ αρχάς υπάρχει ένα παράδοξο με τα μεγάλα βιβλία. Ανακαλύπτουμε τον εαυτό μας εκεί, αλλά οι άνθρωποι με τους οποίους ταυτιζόμαστε είναι «μεγαλύτεροι» από εμάς. Καλύτεροι ή χειρότεροι. Μπορείς να ανακαλύψεις τον εαυτό σου σε έναν δολοφόνο, αλλά και σ’ έναν δολοφονημένο. Σε έναν βασανιστή ή έναν βασανισμένο. Δεν υπάρχει ανθρώπινη εμπειρία που να ακούγεται ξένη στα αφτιά των αναγνωστών. Το μυθιστόρημα μάς υπενθυμίζει όλες τις δυνατότητες που περικλείει η ανθρώπινη ψυχή: από το χειρότερο ως το καλύτερο. Αυτή είναι και η διαφορά του από την πολιτική ή τη θρησκεία, οι οποίες υποδεικνύουν μόνο μία πιθανότητα. Κι όμως, ο καθένας μας κλείνει μέσα του το σύμπαν. Το μυθιστόρημα μάς θυμίζει ότι δεν είμαστε ποτέ μόνοι. Μ’ αυτή την έννοια, λατρεύω τον Ντοστογέφσκι, τον Τολστόι, τον Τσέχοφ, τον Κάφκα και τον Μπόρχες. Οι συγγραφείς που υπήρξαν σημαντικοί για μένα είναι από την Κεντρική Ευρώπη και τη Λατινική Αμερική.

Γράφετε επίσης ότι «βιβλίο είναι καθρέφτης». Υπάρχει μια ολόκληρη θεωρία πίσω από αυτό. Το βιβλίο που κερδίζει το νόημά του μόνο αν το διαβάσει ο αναγνώστης ή το βιβλίο που έχει αυθύπαρκτη αξία. Τι πιστεύετε;

Νομίζω ότι η ανάγνωση είναι πιο δημιουργική από τη γραφή. Οι αναγνώστες δημιουργούν τα μυθιστορήματα. Οταν ένας αναγνώστης διαβάζει δίνει υπόσταση και «ζωή» στο βιβλίο. Ανακαλύπτει σκέψεις που μπορεί να έκανε και ο ίδιος αλλά ντρεπόταν να εκφράσει ή φοβόταν να ομολογήσει. Οσον αφορά τον συγγραφέα, από την άλλη, δεν πρέπει να υποδεικνύει ή να «διδάσκει» οτιδήποτε. Το μυθιστόρημα το καταλαβαίνουμε με τις αισθήσεις μας, επειδή με τις αισθήσεις καταλαβαίνουμε την ίδια τη ζωή. Αυτό, λοιπόν, οφείλει να κάνει ένας συγγραφέας: να περιγράφει τη ζωή και να την παραδίδει στον αναγνώστη. Εκείνος θα αποφασίσει αν διαβάζει κάτι τραγικό ή ερωτικό ή κωμικό. Δεν μπορούμε να υποδεικνύουμε στους αναγνώστες πώς να διαβάζουν. Τα μυθιστορήματα τα αισθάνεσαι όπως αισθάνεσαι τη ζωή.

Σε ένα σημείο ο ήρωας αναρωτιέται πόσο μεγάλη μπορεί να γίνει η αυτοβιογραφία για να έχει τύχη στην αγορά. Ποια είναι η άποψή σας για το κυνήγι του επ.όμενου «μεγάλου αμερικανικού» ή «μεγάλου αυστραλιανού» μυθιστορήματος;

Νομίζω ότι όλο αυτό το κυνήγι έχει συμβάλει σε ορισμένα από τα χειρότερα βιβλία της εποχής. Ειδικά στις ΗΠΑ, όπου η κυκλοφορία τους συνοδεύεται από έναν πακτωλό για το λανσάρισμά τους. Είναι μια χίμαιρα όλο αυτό. Ανταποκρίνεται στην έννοια μιας κλειστής κοινότητας που έρχεται και παρέρχεται. Αυτό που θα έπρεπε να μας ενδιαφέρει είναι η οικουμενική διάσταση των μηνυμάτων και όχι αν αφορά τις ΗΠΑ ή την Αυστραλία.

Αυτό που πιθανότατα θα εξέπληττε έναν αμερικανό αναγνώστη στο δικό σας μυθιστόρημα είναι η έλλειψη οποιουδήποτε ίχνους ηθικής. Βλέπετε τη λογοτεχνία πέραν του καλού και του κακού;

Ναι, έτσι θα έπρεπε να είναι. Επειδή έτσι είναι και η ζωή, την οποία προσπαθούμε να κατανοήσουμε. Εάν δεν μπορέσεις να αποτυπώσεις αυτή την αλήθεια της αν-ήθικης ζωής με ειλικρίνεια, θα αποτύχεις. Η ηθική είναι μια απόπειρα να βάλεις κανόνες – αλλά από ένα σημείο κι έπειτα βάζει και τρικλοποδιές στις ζωές μας. Τι άλλο είναι η ανθρώπινη Ιστορία, άλλωστε, από μια διαρκή αναμέτρηση ανάμεσα στο άτομο και τις απαιτήσεις της κοινωνίας; Είναι ένας πόλεμος που ποτέ δεν τελειώνει. Και το μυθιστόρημα δεν πρέπει να παίρνει θέση σ’ έναν τέτοιο πόλεμο – απλώς να τον περιγράφει.

Πάντοτε αναρωτιόμουν εάν οι συγγραφείς ξαναδιαβάζουν τα μυθιστορήματά τους για να τα «διορθώσουν». Εσείς το κάνετε;

Οχι. Και όλα οφείλονται σε ένα όνειρο που έχω όταν τα γράφω. Ονειρεύομαι, λοιπόν, κάθε φορά ότι γράφω ένα εξαιρετικό μυθιστόρημα. Μέχρι την ημέρα της κυκλοφορίας του όλα πηγαίνουν καλά. Αλλά όταν το βρίσκεις και το πιάνεις στα χέρια σου μέσα σ’ ένα βιβλιοπωλείο, συνειδητοποιείς ότι το όνειρο δεν βγήκε αληθινό. Κι ότι πρέπει να ξαναρχίσεις να κάνεις όνειρα από την αρχή.

{1BSYG}Ρίτσαρντ Φλάναγκαν{1BSYG}{CR}{2BTIT}Σε πρώτο πρόσωπο{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Γιώργος Μπλάνας{CR}Εκδ. Ψυχογιός, σελ. 464{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 17,70 ευρ{4BTIM}ώ