Φοίνικες, ο πολιτισμός του εμπορίου

Για την αρχαία Φοινίκη, δηλαδή τη στενή παράκτια λωρίδα που απλώνεται από το Βόρειο Ισραήλ, διέρχεται τον Λίβανο και φτάνει ως τη Νότια Συρία, στριμωγμένη ανάμεσα στη Μεσόγειο – στα δυτικά – και τη μεγαλοπρεπή οροσειρά του Λιβάνου – στα ανατολικά – αποσπασματικές πληροφορίες διαθέτουμε από Ελληνες, Αιγύπτιους και Ισραηλίτες. Αυτές παρουσιάζουν την οπτική τους, που μάλλον δημιουργεί ερωτήματα κάνοντας λόγο για «άλλους» παρά βοηθάει να σχηματιστεί αδρή εικόνα ενός πολιτισμού. Μία από αυτές τις πληροφορίες είναι ότι οι Φοίνικες πρώτοι ανακάλυψαν την αλφαβητική γραφή περί το 1800 π.Χ. και έκαναν χρήση του αλφαβήτου τους από το 1100 π.Χ. και μετά. Από αυτή τη γραπτή παράδοση, πέρα από μικρό αριθμό αναθηματικών και ιερών επιγραφών, ελάχιστα στοιχεία της μυθολογίας, ιστορίας,  πολιτικής δομής και κοινωνικής ζωής των Φοινίκων μπορούν να αντληθούν. Ωστόσο, από εγχώρια δείγματα κεραμικής και σπαράγματα εγγράφων σε Αίγυπτο και Μεσοποταμία, μπορούμε να ισχυριστούμε ότι η γραφή βελτίωσε τις εμπορικές σχέσεις της Φοινίκης με τους γείτονές της και, στη συνέχεια, με τον κόσμο της Ιωνίας και της Ελλάδας. Εξάλλου, το όνομα Φοίνικες χρησιμοποιείται στις διαθέσιμες πηγές σχεδόν αποκλειστικά για να δηλώσει ανθρώπους (και όχι εθνότητα) της Συροπαλαιστίνης, που ταξίδευαν μεταφέροντας αγαθά μακριά από την πατρίδα τους. Επιπλέον, στην Παλαιά Διαθήκη, οι κάτοικοι της μεγάλης περιοχής δυτικά του Ιορδάνη ποταμού ονομάζονται «Χαναναίοι», συνώνυμο του «εμπόρου». Και οι Φοίνικες δεν υπήρξαν άλλο από έμποροι.

Θεμέλιο του εμπορίου ήταν ο πλούτος ξυλείας του τόπου τους (κέδροι του Λιβάνου), που προσδιόριζε ανταλλαγές σε είδος, συμβάσεις πώλησης, συμφωνίες αποθήκευσης για την εξασφάλιση της συνεχούς τροφοδοσίας Ασσυρίας, Βαβυλωνίας και Αιγύπτου, αλλά και ναυπηγήσεις. Η ισχύουσα υπόθεση είναι πως εξ αυτού του λόγου η επικράτειά τους, οριοθετημένη προς Ανατολάς από τα όρη του Λιβάνου, υπήρξε ευκαιρία για τις πόλεις, οκτώ όλες και όλες, χτισμένες στα παράλια της Μεσογείου, σε μικρή σχετικά απόσταση η μία από την άλλη, να στραφούν στη θάλασσα. Εκείνες οι πόλεις δεν επεδίωξαν να δημιουργήσουν ενιαία αυτοκρατορία ή ενιαίο βασίλειο, υπερασπίζονταν με ζήλο την ανεξαρτησία τους, είχαν ωστόσο κοινή γλώσσα και γραφή, μοιράζονταν αρκετά πολιτισμικά χαρακτηριστικά και τις ένωναν τα συμφέροντα που είχαν στη θάλασσα και στο εμπόριο, συνεργαζόμενες, αλλά και ανταγωνιζόμενες η μία την άλλη, έτσι που διαμορφώθηκε ένας φοινικικός πολιτισμός.

Την ίδια στιγμή, η γεωγραφική θέση της Φοινίκης, διάδρομος από την Αίγυπτο και τη Βαβυλώνα προς τον Βορρά, πέρασμα για την Ασσυρία και την Περσία προς τα παράλια, αποδυνάμωνε τις τοπικές δυναστείες, τις καθιστούσε φόρου υποτελείς και τις ενσωμάτωνε σε εκείνες τις αυτοκρατορίες, ώσπου να ξαναβρούν την ανεξαρτησία τους επωφελούμενες από την κατάρρευση ενός κατακτητή εν αναμονή του επόμενου. Φαίνεται πάντως πως τέτοιες εσωτερικές αστάθειες και εξωτερικές επιβουλές δεν υπήρξαν αφορμές για σημαντικές μεταναστεύσεις, επιβεβλημένες όμως σε μερικές περιπτώσεις εξεγέρσεων, λιμού και αναπάντεχων καταστροφών, όπως συνέβη με τους λεγόμενους «Ανθρώπους της Θάλασσας», άγνωστης ως τώρα προέλευσης, που λεηλάτησαν τους πολιτισμούς της Ανατολικής Μεσογείου (βλ. Eric H. Cline «1177 π.Χ. Οταν κατέρρευσε ο πολιτισμός», εκδ. Ψυχογιός, 2018).

Εμπορικοί σταθμοί

Οι Φοίνικες, ταξιδευτές και όχι κατά σύστημα μετανάστες, δεν ίδρυσαν αποικίες εξαρτώμενες από μια πόλη-μητρόπολη, αλλά εμπορικούς σταθμούς, που οργανώθηκαν σταδιακά σε δίκτυα και μόνιμες εγκαταστάσεις, ανάλογα με τη σημασία τους για την αναζήτηση μετάλλων (κυρίως), συνεργαζόμενοι με τους εγχώριους πληθυσμούς και, ταυτόχρονα, ανταγωνιζόμενοι τους έλληνες αποίκους της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας. Εντονότερη υπήρξε η παρουσία τους στη Δυτική Ιβηρική, όπου, ως τώρα, έχουν ανασκαφεί και μελετηθεί 28 φοινικικά «εμπόρια» σε παράλιες και μεσόγειες περιοχές. Πρόσθετο συγκριτικό πλεονέκτημα των Φοινίκων ήταν, πέραν της αναζήτησης μετάλλων, η εξασφάλιση πρώτων υλών για παραγωγή σε μεγάλη κλίμακα πορφυρής βαφής που άξιζε περισσότερο από το βάρος της σε χρυσό, πολυτελών υφασμάτων και κοσμημάτων, συμβόλων εξουσίας, ειδωλίων θεών και πολεμιστών, τα οποία χρησιμοποιήθηκαν για την ανάπτυξη εμπορικών και πολιτικών σχέσεων, δείγματα μιας εκλεπτυσμένης αισθητικής. Τα βρίσκουμε σε όλα τα μήκη και πλάτη της Μεσογείου, ακόμα και στα παράλια του Μαρόκου, στους οικισμούς Τίγγις (Ταγγέρη) και Λίξος, θα υπάρχουν πιθανώς και άλλα σε νοτιότερα σημεία της Αφρικής, τον πρώτο περίπλου της οποίας επιχείρησαν οι Φοίνικες περί το 600 π.Χ.

Η δημιουργία της Καρχηδόνας (814 π.Χ.) στη σημερινή Τυνησία είναι απόδειξη  στρατηγικής επιλογής εγκατάστασης προς έλεγχο της Δυτικής Μεσογείου και κομβικό σημείο για την εξασφάλιση του μελετημένα συγκροτημένου δικτύου σταθμών από την Κύπρο (όπου οι Φοίνικες ίδρυσαν το Κίτιον, τη σημερινή Λάρνακα) ως τη Σικελία. Η Καρχηδόνα ήταν το μοναδικό αποκλειστικά φοινικικό ανεξάρτητο ισχυρό πολιτικό και στρατιωτικό σκέλος, το οποίο εξελίχθηκε σε ηγέτη τέτοιας εμβέλειας ώστε επιβίωσε επί έξι και πλέον αιώνες, δεν έπαψε να επηρεάζει τις εξελίξεις από τις ακτές της Βόρειας Αφρικής (σημερινή Λιβύη και Αλγερία) ως τη Ρώμη, η οποία χρειάστηκε τρεις Καρχηδονιακούς Πόλεμους για να την καταστρέψει εκ θεμελίων (146 π.Χ.).

Μετά την οικειοθελή ενσωμάτωση των φοινικικών πόλεων στην Περσική Αυτοκρατορία (528 π.Χ.), τη λεηλασία της Σιδώνας (333 π.Χ.) και την πολιορκία και κατάκτηση της Τύρου (332 π.Χ.) από τον Μέγα Αλέξανδρο, ο έλεγχος της Φοινίκης πέρασε εκ περιτροπής στα βασίλεια των Σελευκιδών και των Πτολεμαίων, ώσπου έγινε επαρχία των πρώτων (198 π.Χ.). Το 64 π.Χ., ο ρωμαίος στρατηγός Πομπήιος κατέκτησε ό,τι είχε απομείνει από τους Σελευκίδες και η Φοινίκη ενσωματώθηκε στη ρωμαϊκή επαρχία της Συρίας. Σε όλη αυτή την περίοδο, πολλαπλά τεκμήρια αποδεικνύουν τον εξελληνισμό των Φοινίκων σε τέτοιον βαθμό ώστε μπορούσαν να ονομάζονται «Ελληνες», όπως αναφέρει ο Πλούταρχος. Αυτές οι εξελίξεις σήμαναν το τέλος της φοινικικής αυτονομίας. Οι Φοίνικες απώλεσαν τα εθνικά χαρακτηριστικά τους, περιλαμβανομένης της γλώσσας τους, ελάχιστα πια είχαν απομείνει από έναν μοναδικό και τόσο ζωντανό πολιτισμό που είχε υπάρξει πριν από την έλευση των Ελλήνων και των Ρωμαίων. Μήπως ο περιορισμός εκείνου του πολιτισμού στο εμπόριο μείωνε τις επιλογές επιβίωσης; Ο Μαρκ Γούλμερ, κορυφαίος μελετητής της φοινικικής ιστορίας στον αγγλοσαξονικό χώρο, ερευνητικός εταίρος στη Σχολή Κλασικών Σπουδών και Αρχαίας Ιστορίας του Πανεπιστημίου του Ντέραμ, αναφέρει πως το βιβλίο του είναι εισαγωγή στον φοινικικό πολιτισμό, μια εξέταση του σημείου όπου βρίσκονται σήμερα οι αρχαιολογικές έρευνες, αναγνωρίζοντας ερωτήματα προς μελέτη αργότερα.

{1BSYG}Mark Woolmer{1BSYG}{CR}{2BTIT}Φοίνικες{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Μαρία Παπαηλιάδη{CR}Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2020, σελ. 384{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 18 ευρ{4BTIM}ώ