Η Αχμάτοβα στα χρόνια του Τραμπ

«Ο Τραμπ είναι το αποτέλεσμα μιας μακράς περιόδου παρακμής, καταναλωτισμού και φτωχής εκπαίδευσης. Και ίσως η επιλογή μιας γενιάς κακομαθημένης. Που δεν αντιμετώπισε ποτέ μια πραγματική δυσκολία, γι’ αυτό και βάζει φωτιά στο σπίτι μόλις ζοριστεί έστω και λίγο. Γιατί δεν έχει βρεθεί ποτέ μέσα σε σπίτι που καίγεται». Αυτά, και άλλα πολλά, έλεγε τον Σεπτέμβριο του 2018 στο «Βήμα», στον συνάδελφο Γιώργο Νάστο, ο πολυβραβευμένος αμερικανός συγγραφέας Τζορτζ Σόντερς. Ενάμιση χρόνο αργότερα, το αμερικανικό σπίτι έχει παραδοθεί στις φλόγες του κορωνοϊού, μαζί του κι εκείνο το «Keep America Great», το σύνθημα με το οποίο φιλοδοξούσε ο Ντόναλντ Τραμπ να επανεκλεγεί τον Νοέμβριο· ο αμερικανός πρόεδρος επιβεβαιώνει καθημερινά πόσο εγκληματικά λίγος είναι -αλλά ο Σόντερς είναι συγγραφέας και καθηγητής Δημιουργικής Γραφής στο Πανεπιστήμιο Σίρακιουζ, και είναι άλλη η προτεραιότητά του, τα παιδιά, οι φοιτητές του. Το γράμμα που τους έστειλε, και αναδημοσίευσε το περιοδικό «New Yorker», είναι ίσως το σπουδαιότερο διήγημά του, κι ας μην εμπίπτει επίσημα σε αυτή την κατηγορία της τέχνης.

«Ελεος, τι σκληροί και καταθλιπτικοί και τρομακτικοί καιροί. Τόσος πολύς πόνος και αγωνία παντού. (Είδα αυτή τη μέλισσα να βουίζει χαρούμενα γύρω από ένα λουλούδι χθες και μου ήρθε να της πω, “Ανόητη! Μόνο να ‘ξερες!”). Σκέπτομαι όμως επίσης πως τώρα είναι που ο κόσμος χρειάζεται τα μάτια και τα αφτιά και το μυαλό μας. Δεν έχουν ξανασυμβεί αυτά εδώ (τουλάχιστον όχι μετά το 1918). Είμαστε (ιδίως εσείς) η γενιά που θα πρέπει να μας βοηθήσει να βγάλουμε νόημα από όλο αυτό και να ανακάμψουμε στη συνέχεια. […] Κρατάτε αρχεία με τα e-mail και τα μηνύματα που δέχεστε, τις σκέψεις που κάνετε, τον τρόπο με τον οποίον αντιδρούν η καρδιά και το μυαλό σας σε αυτόν τον παράξενο νέο τρόπο ζωής; Είναι όλα σημαντικά. Πενήντα χρόνια από σήμερα, παιδιά στην ηλικία που είστε σήμερα δεν θα πιστεύουν ότι συνέβησαν αυτά ποτέ […] Εκείνο που θα τα πείσει είναι εκείνο που θα μπορέσετε να γράψετε για αυτά, κι εκείνο που θα μπορέσετε να γράψετε για αυτά θα εξαρτηθεί από το πόση σημασία δίνετε σήμερα, και τι αρχεία κρατάτε. […]

Ακούγονται όλα αυτά λιγάκι σαν κήρυγμα, και πρέπει να ομολογήσω ότι δεν ακολουθώ τη συμβουλή μου. Καθόλου. Συμβαίνουν όλα τόσο γρήγορα. Η Πόλα έχει κάτι που ελπίζουμε ότι είναι απλώς ένα κακό κρύωμα, κι εγώ προσπαθώ αδέξια να τη φροντίσω. Τα σκυλιά μας καταλαβαίνουν ότι κάτι περίεργο συμβαίνει (“Δεν έχει βόλτα; ΠΑΛΙ;”). Νομίζω όμως ότι αυτό που προσπαθώ να πω είναι ότι ο κόσμος είναι σαν μια κοιμώμενη τίγρη κι εμείς τείνουμε να ζούμε τις μικροσκοπικές ζωές μας εκεί, πάνω στην πλάτη της […] Και από καιρό σε καιρό η τίγρη ξυπνάει. Και αυτό είναι τρομακτικό. Κάποιες φορές ξυπνάει και κάποιος που αγαπάμε πεθαίνει. ‘Η κάποιος μάς ραγίζει την καρδιά. ‘Η ξεσπάει μια πανδημία. Δεν είναι όμως η πρώτη φορά που η τίγρη ξυπνάει. Το κάνει από την απαρχή του κόσμου και δεν θα σταματήσει ποτέ να το κάνει. Και υπήρχαν πάντα συγγραφείς που το παρατηρούσαν και (αργότερα) προσπαθούσαν να βγάλουν κάποιο νόημα από αυτό, ή τουλάχιστον να το καταγράψουν. Είναι καλό για τον κόσμο να γίνεται μάρτυράς του ένας συγγραφέας, και είναι καλό και για τον συγγραφέα. Ιδιαίτερα αν μπορεί να γίνει μάρτυράς του με αγάπη και χιούμορ και, σε πείσμα όλων, κάποια τρυφερότητα για αυτόν, με όλα τα στραβά του. Ολα αυτά για να πω: υπάρχει ακόμα δουλειά που πρέπει να γίνει, και τώρα περισσότερο από ποτέ […]».

Υπάρχει, θυμίζει ο Τζορτζ Σόντερς, μια όμορφη ιστορία για τη ρωσίδα ποιήτρια Αννα Αχμάτοβα. Ο γιος της είχε συλληφθεί στη διάρκεια των σταλινικών εκκαθαρίσεων. Το απόσπασμα από το «Ρέκβιέμ» της, σε μετάφραση Αρη Αλεξάνδρου:

«Στα φοβερά χρόνια της Γεζόφσινα, πέρασα δεκαεπτά μήνες περιμένοντας στην ουρά, μπροστά στις φυλακές του Λένινγκραντ. Μια μέρα, κάποιος με αναγνώρισε. Τότε, μια γυναίκα που στεκόταν πίσω μου, και δεν είχε ακούσει βέβαια ποτέ της το όνομά μου, ξύπνησε από την άκαμπτη νάρκη όπου πέφταμε όλοι μας και με ρώτησε, με τα μελανιασμένα χείλη της, σκύβοντας στο αυτί μου (εκεί, όλοι μίλαγαν ψιθυριστά):

 – Κι αυτό, μπορείτε να το περιγράψετε;

Κι εγώ της είπα: “Μπορώ”.

Τότε, κάτι σαν χαμόγελο γλίστρησε πάνω σε αυτό που ήταν κάποτε το πρόσωπό της».

Με αυτό το «κάτι σαν χαμόγελο», αυτή την παρηγοριά, έκλεισε ο Τζορτζ Σόντερς το γράμμα προς τους φοιτητές του. Και με πολλές ευχές, φυσικά, και την υπόσχεση ότι μια μέρα θα μπορέσει πάλι να τους σφίξει το χέρι, ή και να τους αγκαλιάσει. Μέχρι τότε, e-mail και μηνύματα. Και το γράψιμο σαν παρηγοριά, κι ας μη φτάνουμε ούτε στο μικρό δαχτυλάκι της μεγάλης Αχμάτοβα.