Κωνσταντίνος Χρηστομάνος

Ο Κωνσταντίνος Χρηστομάνος (1867 – 1911) υπήρξε μια τελείως ξεχωριστή και ιδιότυπη προσωπικότητα. Γιος καθηγητή της Χημείας του Πανεπιστημίου Αθηνών, από μεγάλη οικογένεια της Πόλης, διεθνούς φήμης επιστήμονος και πλουσίου που, με έξοδά του, χτίστηκε και δωρήθηκε στο κράτος το Χημείο της οδού Σόλωνος στην Αθήνα, ιστορική Πανεπιστημιακή Σχολή. Με μητέρα Αυστριακή, ο Κωνσταντίνος βρέθηκε να σπουδάζει Ιστορία στη Βιέννη μαζί με τον αδελφό του που σπούδαζε Νομικά.

Ο Κωνσταντίνος είχε την τραγική ατυχία, σε ηλικία τεσσάρων ετών, να πέσει από τα χέρια της νταντάς του και να μείνει ανάπηρος (κυφός). Ως φοιτητής υπήρξε ιδιοφυΐα και προοριζόταν ήδη στη Γερμανία για έδρα της Βυζαντινής Ιστορίας. Το διδακτορικό του (μαζί με το αρχείο του είναι στα χέρια μου από δωρεά απογόνου του) που διασώζεται (και είχε δημοσιευθεί στη Βιέννη) δακτυλόγραφο αναφέρεται στη Βυζαντινή Φεουδαρχία, τελείως πρωτότυπο έργο και έρευνα που εξηγούσε και τη θέση των Ακριτών στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία.

Οταν ο μεγαλύτερος αδελφός του βρισκόταν στο πτυχίο, ύστερα από σύσταση της ελληνικής πρεσβείας, δεδομένου πως είχε και μητέρα Αυστριακή, επελέγη να διδάξει ελληνικά στην αυτοκράτειρα Σίσσυ, επειδή το αυτοκρατορικό ζεύγος παραθέριζε στην περίφημη, υπάρχουσα και σήμερα ως μουσείο, Βίλα της Κέρκυρας. Επειδή, όμως, τα μαθήματα, στη διψασμένη για γνώση νεαρή αυτοκράτειρα, απαιτούσαν πολύ χρόνο και ο νεαρός Χρηστομάνος βρισκόταν στο πτυχίο, σύστησε στο Παλάτι ως αντικαταστάτη του τον αδελφό του Κωνσταντίνο.

ΒΙΒΛΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΣΙΣΣΥ. Πράγματι, ο γοητευτικός ανάπηρος έγινε, με τον καιρό, λόγω των γνώσεων και της έντονης προσωπικότητάς του, στενός δάσκαλος και μοναδικός εξομολογητής της τραγικής αυτοκράτειρας, που είχε πολλά και ερωτικά αδιέξοδα με τον αυτοκράτορα σύζυγό της. Οταν η Σίσσυ δολοφονήθηκε από αναρχικό στη Σερβία, ο Χρηστομάνος έγραψε και κυκλοφόρησε το βιβλίο του «Το βιβλίο της Αυτοκράτειρας Ελισάβετ (Σίσσυς)» που ήταν όλες οι προσωπικές εξομολογήσεις της τραγικής εκείνης γυναίκας. Το βιβλίο έγινε ευρωπαΪκό μπεστ σέλερ, αν και η αυστριακή Αυλή, θιγμένη και έξαλλη, φρόντισε και το απαγόρευσε στην Αυστρία. Ο Χρηστομάνος βρέθηκε σε δυσμένεια και έχασε και την προοπτική να γίνει καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης.

Υποχρεώθηκε εκ των πραγμάτων να επιστρέψει στην Ελλάδα. Φανατικός θεατρόφιλος είχε γνωρίσει την επανάσταση του Νατουραλισμού και με την πρώτη σκηνοθετική παρουσία του Γεωργίου του Μαϊνίγκεν (που εξέθεσα στο περασμένο φύλλο), αλλά και με την εμφάνιση του νατουραλισμού στη Γαλλία με το «Ελεύθερο Θέατρο» του Αντουάν.

Ετσι, όταν γύρισε στην Αθήνα, φιλοδόξησε να γίνει ο Αντουάν της Ελλάδας. Ταυτόχρονα, άρχισε να δημοσιεύει τα μυθιστορήματά του, νατουραλιστικά στο περιεχόμενο, αλλά εκλεκτικά υφολογικά στη μορφή, όπως και τα θεατρικά του έργα, η «Κερένια κούκλα» και το ημιτελές «Τα τρία φιλιά» (το έπαιξε η Κοτοπούλη). Τότε ο ίδιος μετέφρασε από τα γερμανικά στα ελληνικά το βιβλίο της αυτοκράτειρας Ελισάβετ (Σίσσυς) που, ακόμη και σήμερα, από τους ιστορικούς της λογοτεχνίας μας, θεωρείται αριστούργημα ύφους.

Παρόλη τη δόξα του ως λογοτέχνη και τον προκλητικό του, πλούσιο βίο, αφού κυκλοφορούσε με το πρώτο πολυτελές, ανοιχτό αυτοκίνητο της Αθήνας (1900), φιλοδόξησε να αναγεννήσει το θέατρο, κοιτίδα του παγκόσμιου θεάτρου, έτσι τον Ιανουάριο του 1901 τύπωσε με χρυσά στοιχεία προσκλήσεις προς όλους τους γνωστούς λογίους της πρωτεύουσας να προσέλθουν τα μεσάνυκτα (!) στον λόφο της Πνύκας και από κει στο Θέατρο του Διονύσου κάτω από την Ακρόπολη. Ελαβαν την πρόσκληση και, λόγω της φήμης του Χρηστομάνου και της οικογενειακής του καταγωγής και, πιθανώς, του πλούτου του, έσπευσαν ν’ ανταποκριθούν στην εξωφρενική πρόταση. Ο Παλαμάς, ο Δροσίνης, ο Καμπούρογλους, ο Καμπύσης, ο Νιρβάνας, ο Ξενόπουλος, ο Νικόλαος Πολίτης (ο μέγας λαογράφος) και άλλοι.

Μέσα στο μεσονύκτιο χειμερινό ξεροβόρι ο Χρηστομάνος διάβασε στους προσκεκλημένους του ένα κείμενο που έχει διασωθεί (το εξέδωσε και το σχολίασε πενήντα χρόνια μετά ο δάσκαλός μου Γιάννης Σιδέρης). Ηταν μια «Εκκληση» προς του έλληνες διανοουμένους να ανασκουμπωθούν να γράψουν έργα για να αναγεννήσουν το ελληνικό θέατρο. Ο ίδιος αναλάμβανε να τα χρηματοδοτήσει και να τα σκηνοθετήσει. Ετσι ίδρυσε τη «Νέα Σκηνή» και, όπως ο Γεώργιος στη Γερμανία και ο Αντουάν στο Παρίσι, συγκρότησε θίασο από νέους σοβαρούς, με πνευματικά ενδιαφέροντα, κυρίως μεγαλοαστούς ερασιτέχνες. Ανάμεσά τους, ο Σικελιανός, η ποιήτρια Μυρτιώτισσα (Θεώνη Δρακοπούλου, μητέρα, αργότερα, του ηθοποιού Γιώργου Παππά), ο ταξιδιωτικός συγγραφέας Πασαγιάννης και η Ειμαρμένη Ξανθάκη, μια καλλονή με έξοχα υποκριτικά προσόντα (είχε σπουδάσει απαγγελία).

Ο Χρηστομάνος μια μέρα, κυκλοφορώντας στην οδό Πανεπιστημίου, εντόπισε στον δρόμο μια ενδιαφέρουσα νεαρή γυναίκα που πήγαινε σπίτι της, την ακολούθησε, χτύπησε την πόρτα του σπιτιού που εκείνη μπήκε στην οδό Πινακωτών (σημερινή Χαριλάου Τρικούπη), έμαθε πως μαθήτευε ως μοδίστρα, υιοθετημένο κοριτσάκι από άτεκνο ζευγάρι μικροαστών που την προόριζαν για το επάγγελμα της μοδίστρας. Ηταν η Μικρασιάτισσα την καταγωγή Κυβέλη! Την προσέλαβε στον θίασο σε ηλικία δεκαεπτά ετών!

Οι συγγραφείς της Πνύκας και του Διονυσιακού Θεάτρου ανταποκρίθηκαν στην «Εκκληση», έτσι ο Ξενόπουλος έγραψε το «Μυστικό της Κοντέσσας Βαλέραινας», ο Παλαμάς την «Τρισεύγενη», ο Νιρβάνας τον «Αρχιτέκτονα Μάρθα», ο Καμπύσης τους «Κούρδους» κ.λ.π.

Η «Νέα Σκηνή» έκανε έναρξη με την «Αλκηστη» του Ευριπίδη σε μετάφραση του ίδιου του Χρηστομάνου. Τη βρήκα στο χαμένο αρχείο του, τη δημοσίευσα στις Εκδόσεις Πατάκη και τη δώρισα στη Λυδία Κονιόρδου που τη σκηνοθέτησε και την έπαιξε με το ΔΗΠΕΘΕ Βόλου.

Ανάμεσα στο αρχείο του Χρηστομάνου υπήρχε και το αγνοούμενο έργο του «Κοντορεβυθούλης», μια καταλυτική σάτιρα της αθηναϊκής κοινωνίας και διανόησης του 1909 που ανέβασε η Κοτοπούλη και μαξιλαρώθηκε, ώστε να κατέβει την άλλη μέρα της πρεμιέρας. Βρίσκεται στα χέρια μου, θέλει δουλειά αποκατάστασης. Το παραχώρησα στον φίλο καθηγητή του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών Βάλτερ Πούχνερ που, σε διάλεξή του, παρουσίασε το έργο του Χρηστομάνου. Επίσης, αποσπάσματα του έργου χρησιμοποίησε ο φίλος συγγραφέας Ανδρέας Στάικος στο έργο του για τον Χρηστομάνο που ανέβασε στο Εθνικό Θέατρο η Μάγια Λυμπεροπούλου.

Στην «Αλκηστη» τον Απόλλωνα ενσάρκωσε ο, πράγματι, εν ζωή απολλώνιος Αγγελος Σικελιανός, Αλκηστη, η Ειμαρμένη Ξανθάκη. Ο μόνος σπουδαγμένος ηθοποιός της «Νέας Σκηνής» ήταν ο Σμυρνιός Μήτσος Μυράτ που είχε σπουδάσει στο Παρίσι και έφερε τον αέρα του Αντουάν. Αυτός ο σπουδαίος ηθοποιός ήταν ο πρώτος σύζυγος της Κυβέλης και παιδί τους η σημαντική ηθοποιός Μιράντα Μυράτ, μητέρα και γιαγιά ηθοποιών.

Ο Χρηστομάνος σκηνοθέτησε και μια «Αντιγόνη» που, επίσης, μετέφρασε. Την εξέδωσε τότε ο Φέξης και, αργότερα, όταν ανατυπώθηκε, η περίφημη Βιβλιοθήκη Φέξη. Από τον εγγονό του εκδότη, σύγχρονο εκδότη, είχα την τιμή να προλογίσω όλη τη σειρά.

Ο Χρηστομάνος ανέβασε Σαίξπηρ, Μολιέρο, Γκολντόνι, Σνίτσλερ, Σούντερμαν. Αλλά η Αθήνα του καιρού, πάντα η ξιπασμένη αστική τάξη, του γύρισε την πλάτη, παρόλη τη λόγια και μεγαλοαστική του βιογραφία και γέμιζε τις αίθουσες του Βασιλικού Θεάτρου (με σκηνοθέτη τον Οικονόμου), όπου στις πρεμιέρες παρίστατο και ο Βασιλιάς Γεώργιος Α’. Ετσι ο Χρηστομάνος, ξοδεύοντας και την τελευταία δεκάρα της οικογενειακής περιουσίας, έφτανε να ανεβάζει «Ακατάλληλα έργα», ανάμεσά τους και μια βωμολοχική «Λυσιστράτη» που εγώ την είδα παιγμένη το 1952 από θίασο τραβεστί στη Λαμία! «Μόνο δι’ άνδρας»!

ΚΛΕΙΣΤΟ ΛΟΓΩ ΧΡΕΩΝ. Το 1905 ο Χρηστομάνος έκλεισε, γεμάτος χρέη, το θέατρο. Στο αρχείο του υπάρχουν πωλητήρια προς παλαιοπώλες, όπου εκποιούνται, ακόμα και με πλειστηριασμό, οικογενειακά έπιπλα που είχε χρησιμοποιήσει ως σκηνική επίπλωση. Ενα βενετσιάνικο σαλόνι που χρησιμοποίησε στην «Εντα Γκάμπλερ» βρήκα και αγόρασα σε παλαιοπωλείο της οδού Σόλωνος. Το δάνεισα στον μακαρίτη φίλο Δημήτρη Ποταμίτη για τις ανάγκες παράστασής του και το πούλησα σε δύσκολες εποχές σε παλαιοπώλη.

Ο Κωνσταντίνος Χρηστομάνος υπήρξε νατουραλίστας σκηνοθέτης. Σκεφτείτε πως, όταν σκηνοθέτησε τη «Λοκαντιέρα» του Γκολντόνι, όπου ο Ιππότης που φιλοξενείται στη λοκάντα πρέπει να δωρίσει ένα άρωμα σε μπουκαλάκι βενετσιάνικο στη Μιραντολίνα, ο Χρηστομάνος ήθελε να είναι αυθεντικά βενετσιάνικο και το παρήγγειλε απευθείας από τη Βενετία. Αλλά το πλοίο που το έφερνε καθυστέρησε, λόγω κακοκαιρίας, και η πρεμιέρα αναβλήθηκε για τρεις ημέρες!!

Τα μόνα αυθεντικά τεκμήρια που έχουμε είναι το βιβλίο του Μήτσου Μυράτ «Ο Μυράτ κι εγώ», ένα αξιόλογο απομνημόνευμα.

Ο Χρηστομάνος, τα Χριστούγεννα του 1910, ρωτήθηκε από καλλιτεχνικό συντάκτη τι σκόπευε να ανεβάσει ή να γράψει το νέο έτος. Απάντησε: «Το 1911 θα πεθάνω». Και πέθανε, σε ηλικία 44 ετών, συνεπεία, σαφώς, του παλιού δυστυχήματος που είχε περιορίσει στο στήθος, λόγω της πτώσεως, την ανάπτυξη της καρδιάς του.

Ηταν ο πρώτος κρίκος της σειράς Χρηστομάνος, Κουν, Βολανάκης, Παπαβασιλείου.