Πέραν {LF}του κόσμου τούτου

Δεν ξέρουμε τίποτα για τον τόπο ή για το βιογραφικό του αφηγητή της ιστορίας αυτής και όμως όλα είναι πολύ συγκεκριμένα και κατά κάποιο τρόπο γνώριμα, έστω και ως κληροδοτημένη ανάμνηση: μια ορεινή δασική περιοχή, φαράγγια και βουνοκορφές, σκόρπια εγκαταλελειμμένα χωριά, πέτρινα σπίτια που καταρρέουν, ο κύκλος των εποχών. Το φυτικό στοιχείο κυριαρχεί παντού. Ο ήρωας έχει προφανώς εγκαταλείψει τον αστικό βίο και ξανα- ή πρωτο- ανακαλύπτει το φυσικό φως, τη φυτική αναγέννηση, τις υποχθόνιες διεργασίες αναπαραγωγής τής ζωής, το πέταγμα των χελιδονιών, το τρίξιμο των νεκρών φύλλων, την ηθολογία ασβών και αγριογούρουνων. Διαλέγεται με τον φυσικό κόσμο, του απευθύνει ερωτήματα για το νόημα της πάλης για την επιβίωση. Κάθε τόσο οδηγεί ως ένα χωριό κάτω στην κοιλάδα για ανεφοδιασμό.

Γνωρίζει έναν βαλκάνιο μετανάστη κτηνοτρόφο που του μιλά για επισκέψεις εξωγήινων στην περιοχή τους. Σύντομα αποκτά εμμονή με ένα φωτάκι που ανάβει σταθερά κάθε σούρουπο στην απέναντι πλαγιά. Με τα πολλά ανακαλύπτει το μονοπάτι που οδηγεί ως εκεί, πνιγμένο από τον φυτικό κόσμο που ανακαταλαμβάνει τον χώρο διαβρώνοντας τα ανθρώπινα τεχνήματα. Εκεί, σε ένα νοικοκυρεμένο σπίτι, αποδεικνύεται ότι ζει ένα παιδί – αυτόνομο, ανεξάρτητο, με ικανότητες, αλλά και τραύματα. Απορεί φυσικά. Ερχονται κοντά συναισθηματικά, τρώνε μερικές φορές μαζί, συζητούν, μόνο που το παιδί τού δηλώνει κάποια στιγμή ότι είναι νεκρό. Ο αφηγητής μαθαίνει ότι ο μικρός δεν είχε γονείς και ότι πάει μόνος του στο εσπερινό σχολείο κάτω στο μισοεγκαταλελειμμένο χωριό. Ερευνώντας, ανακαλύπτει την ύπαρξη ενός κόσμου νεκρών παιδιών και δασκάλων ή μιας παράλληλης πραγματικότητας. Περί το τέλος , όταν πια το χιόνι έχει σκεπάσει τα πάντα, ο απομονωμένος ήρωας θα ανακαλύψει μια αναστροφή των πραγμάτων: ο ίδιος γίνεται παιδί που το επισκέπτεται στην ερημιά του ένας μεγάλος, για να ξαναρχίσουν όλα από την αρχή. Ή για να τελειώσουν οριστικά και αμετάκλητα, με το ανθρώπινο είδος να έχει δώσει τη θέση του στην ακαταπόνητη μηχανή της φύσης που εκτοπίζει τα ανθρώπινα δημιουργήματα.

Θα μπορούσε να υποθέσει ευλόγως κανείς ότι πρόκειται για ένα μάλλον σκοτεινό και απαισιόδοξο αφήγημα. Και όμως, η φρεσκάδα του είναι απεριόριστη. Αν και έχουμε σειρά λογοτεχνικών ηρώων – αναχωρητών που επιστρέφουν στα πατρώα εδάφη έπειτα από χτυπήματα της μοίρας (π.χ. το κάνει εκ συστήματος ο Ιρλανδός Τζον Μπάνβιλ, τυχαίνει μάλιστα να έχω επεξεργασθεί κι εγώ τη θεματική αυτή στην «Επιστροφή» μου), εδώ η συνθήκη είναι διαφορετική: τα χτυπήματα και τις ματαιώσεις του βίου μονάχα να τα υποθέσουμε μπορούμε. Σε ένα μόνο σημείο της αφήγησης ο συγγραφέας μάς επιτρέπει να κάνουμε κάποιες υποθέσεις, όταν αναφέρεται στο «σύντομο και σκληρό όνειρο που ονομάσθηκε έρωτας». Ο άνθρωπός μας επομένως επιστρέφει όχι στο παρελθόν αλλά σε έναν παρελθόντα ιστορικό χρόνο καθημαγμένο από τις σύγχρονες εξελίξεις. Κάποτε σε αυτά τα ορεινά χωριά ανθούσε κάποιου είδους πολιτισμός, όπως μπορούμε να εικάσουμε από τα συμφραζόμενα, που σαρώθηκε προφανώς από την αστικοποίηση και την τεχνολογική εισβολή – όπως ακριβώς και στις δικές μας άλλοτε ανθούσες ορεινές κοινότητες της Πίνδου ή του Πηλίου. Ωστόσο η νοσταλγία απουσιάζει. Αυτό που είναι όντως εντυπωσιακό είναι οι φυσικές περιγραφές, εξαιρετικά λεπτοδουλεμένες εν είδει τοπιογραφίας, που ωστόσο έχουν και μια δευτερογενή, κρυμμένη επίστρωση που προκύπτει από τη διαρκή διερώτηση για το νόημα των πραγμάτων: τον λόγο που συγκεκριμένα είδη συμπεριφέρονται με αυτόν και όχι με τον άλλο τρόπο (π.χ. οι πυγολαμπίδες, οι νυχτερίδες, οι καστανιές), αλλά και το μόνιμο υπαρξιακό ερώτημα για την ύπαρξη άλλων κόσμων και τις ικανότητες πρόσληψης του δικού μας.

Υπερφυσικό στοιχείο

Ο ήρωας, με άλλα λόγια, άνθρωπος προφανώς αλλοτριωμένος από τον αστικό πολιτισμό, ξαναανακαλύπτει τον φυσικό κόσμο γύρω του μέσα στο καθημερινό του δράμα. Η ιστορία δεν έχει λοιπόν ανάγκη δραματοποιήσεων καθώς τα πράγματα γύρω μας ζουν τη ζωή τους σε διαρκή πάλη, μέσα σε αιώνιους κύκλους, με τους νόμους και τους προφήτες τους. Εδώ ακριβώς μπαίνει το υπερφυσικό ή φανταστικό στοιχείο: η διερώτηση μήπως υπάρχουν κι άλλοι νόμοι και προφήτες, παντελώς ακατανόητοι από τα αισθητήρια όργανά μας. Αν, ας πούμε, ο κόσμος των νεκρών είναι στην πραγματικότητα ζωντανός; Αν υπάρχουν άγνωστα σύμπαντα; Αν η δαρβίνεια εξέλιξη έχει και άλλα νοήματα, τότε πώς ακριβώς τοποθετούμαστε απέναντι στον φυσικό κόσμο και στην ιστορία του; Προσωπικά, αν και κάποια από αυτά τα ερωτήματα μπορεί να ακούγονται τετριμμένα, βρήκα μια ιδιαίτερη φρεσκάδα στο βιβλίο. Το αλλόκοτο και το προφανές συμπλέκονται με απόλυτη αληθοφάνεια. Η μελαγχολία μετασχηματίζεται σε λυτρωτική παρηγορία. Ο θάνατος ξορκίζεται γιατί εντάσσεται στη ζωή. Η τρυφεράδα πηγάζει από την επίγνωση της σκληρότητας των πραγμάτων. Εν τέλει «Το φωτάκι» με έκανε να αναθεωρήσω πολλές από τις επιφυλάξεις μου για τις ευκολίες της λεγόμενης «λογοτεχνίας του φανταστικού», ίσως γιατί εδώ το φανταστικό εδράζεται σε εξαιρετική επιστημονική γνώση αλλά και παρατηρητικότητα που παραπέμπει στους παλιούς γεωγράφους – περιηγητές.

Μαθαίνω ότι ο 73χρονος Αντόνιο Μορέσκο που πρωτογνωρίζουμε τώρα μόλις στη χώρα μας γράφει γενικά με αυτόν τον τρόπο. Μακάρι. Μαθαίνω επίσης ότι έχει ένα ιδιαίτερα ογκώδες και πολυσχιδές έργο, όπου κάποια αφηγήματα αποσπώνται από ογκωδέστερους τόμους για να εκδοθούν ως αυτόνομα. Είναι δύσκολο στις μέρες μας, με τον απέραντο βομβαρδισμό ηλεκτρονικού λόγου που μας περιβάλλει, να νιώσει ένας αναγνώστης έκπληξη. Και όμως αυτό ακριβώς ένιωσα, καθώς εδώ πρόκειται για μια αυθεντική αναγνωστική εμπειρία. Μακάρι να γνωρίσουμε και άλλα έργα του, εξίσου καλομεταφρασμένα όπως αυτό από τη νέα στο επάγγελμα Μαρία Φραγκούλη.

{1BSYG}Αντόνιο Μορέσκο{1BSYG}{CR}{2BTIT}Το φωτάκι{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Μαρία Φραγκούλη{CR}Εκδ. Καστανιώτη, 2020, σελ. 150{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 14 ευρ{4BTIM}ώ