Πώς το «αναιδές» καρναβάλι {LF}έγινε θέαμα

Με την παραδοχή ότι κατά τη διάρκεια της εορταστικής περιόδου της Αποκριάς ο κόσμος υποχρεωτικά αναποδογυρίζει αναπαριστάνοντας παραμορφωμένες πτυχές των κοινωνικών σχέσεων με μεταμφιέσεις, παντομίμες και άλλες αναπαραστάσεις, γινόμαστε μάρτυρες μιας επαναλαμβανόμενης δυναμικής που συνδέεται άμεσα με την έκφραση ιδεών σχετικά με το πώς θα έπρεπε ή δεν θα έπρεπε να είναι οι κοινωνίες. Οι συμβολισμοί και η γλώσσα έκφρασης των αυτόνομων καρναβαλικών εκδηλώσεων της λαϊκής κουλτούρας στην Ευρώπη από την εμφάνιση των κρατών κατά τον 14ο αιώνα ήταν δείγματα πολιτικού ανταγωνισμού απέναντι στις κυρίαρχες ομάδες εξουσίας, καθώς και διατύπωση μιας πολιτικής στάσης πραγματικής πάλης σε περιόδους όξυνσης πολιτικών και κοινωνικών ανταγωνισμών. Η επάνοδος στην κανονικότητα μετά το τέλος της Αποκριάς και η αναμονή του Πάσχα άφηνε πίσω της τελετουργίες αμφισβήτησης και ενσωμάτωνε τυπικότητες συμμόρφωσης, πέρασμα από την αμαρτία στην εξιλέωση. Στη βραδύτητα του χρόνου και στη σταθερότητα του χώρου των παραδοσιακών κοινωνιών, η επαναληπτικότητα του αναποδογυρισμένου κόσμου ήταν απόδειξη κοινωνικής ισορροπίας, αν και υπήρξαν αρκετές εξεγέρσεις που ξέσπασαν, τυχαία και απροπαρασκεύαστα, σε ευρωπαϊκές χώρες στη λεγόμενη προνεωτερική περίοδο, δηλαδή ως τα μέσα του 18ου αιώνα. Σε αυτή τη μακρά περίοδο, η αποκριάτικη καρναβαλική κουλτούρα, όσο και αν παραλλασσόταν, παρέμεινε λαϊκή – πάει να πει γενικευμένη εντός του άτακτου πλήθους: διάσπαρτη, μη εξημερωμένη.

Στον σχετικά ταχύ μετασχηματισμό αυτής της κουλτούρας καθ’ οδόν προς τη νεωτερικότητα του 19ου αιώνα συνέβαλαν αλλαγές οι οποίες συνέκλιναν προς παρόμοιες κατευθύνσεις με άξονα την ανάπτυξη και επιβολή μιας διαδικασίας πολιτισμού, συμμόρφωσης των ατόμων γενικά και του ατόμου ειδικά σε επιταγές συμπεριφοράς, ελέγχου και αυτοελέγχου στο όνομα αναγκαστικών εν τέλει επιταγών, σε αντίθεση με τη χαλάρωση των κοινωνικών απαγορεύσεων και την απελευθέρωση των ορμών κατά τη διάρκεια του καρναβαλιού, περιορίζοντας την επιθετικότητα και την ακρότητα λόγου και πράξεων. Με την πρόοδο του αλφαβητισμού, της εκκοσμίκευσης, της αστικοποίησης και της διαμόρφωσης κοινωνικής διαστρωμάτωσης, με την ανάπτυξη του ορθολογισμού και τον περιορισμό της μαγικής σκέψης της δεισιδαιμονίας και του μύθου, με την επικράτηση φιλελεύθερων καθεστώτων και κατοχυρώσεων της ελευθερίας του λόγου, που άρθρωναν άλλες μορφές κοινωνικής κριτικής, το καρναβάλι στερήθηκε την ολομέτωπη επίδειξη της κριτικής του.

Η επιμονή των αστών να διακρίνονται από τις λαϊκές ομάδες και κοινότητες και η ταυτόχρονη χαλάρωση των δεσμών με τις κατά τόπους αντιλήψεις και παραδόσεις απέσπασαν τις αποκριάτικες εκδηλώσεις από τους χώρους τους και τις μετέτρεψαν σε θεάματα της πόλης με αποδέκτη το ευρύτερο δυνατό κοινό εντός ενός κώδικα συμβίωσης ελάχιστου κοινού παρονομαστή. Αυτά τα θεάματα μετατοπίστηκαν στο επίπεδο της ψυχαγωγίας, εντός μιας διαρκώς διευρυνόμενης αγοράς κατανάλωσης από ένα ανώνυμο και άσχετο μαζικό κοινό, του οποίου το προγραμματισμένο ξεφάντωμα συνοδευόταν από τίμημα, είτε ως προσφορά προϊόντων είτε ως υποχρεωτική ζήτηση υπηρεσιών (παροχή στολών, χώρων, διασκεδαστών κ.λπ.), από μια συμμετοχή υποχρεωτικά εξασφαλισμένη. Το καρναβάλι ως ενότητα, ως ενιαίο σύστημα, έδωσε τη θέση του σε τμηματοποιούμενους καρναβαλισμούς για όλο και πιο συγκεκριμένα κοινά-στόχους.

Από το λαϊκό στο «προοδευτικό»

Σε αυτό το στάδιο, η διάκριση μεταξύ της λαϊκής κουλτούρας που εκφράζεται δημόσια και κυριαρχεί στον δρόμο, στις γειτονιές, στις συντεχνίες, και της αστικής κουλτούρας, που περιορίζεται σε μικρές ομάδες σε σπίτια, σαλόνια, χοροεσπερίδες, ιδιωτικοποιεί το καρναβάλι, επενδύοντας σε κανόνες ευπρέπειας, προβολής, καθυπόταξης λογιών παρεκβάσεων μέσω εισαγόμενων προτύπων από τα κυρίαρχα πολιτιστικά κέντρα, με σταδιακή ενίσχυση από νέες δυνάμεις (χειραφετημένες γυναίκες, μόδα, διαφήμιση, εμπορικότητα προσώπων και ιδεών). Επιβάλλεται έτσι μια μορφή ηγεμονίας, στον πυρήνα της οποίας βρίσκεται η απόσπαση της αυθόρμητης συναίνεσης των λαϊκών τάξεων μέσω της ώθησης στο νέο και προοδευτικό, το οποίο αναπαράγει την κυριαρχία μιας αστικής καπιταλιστικής τάξης σε μια διαδικασία που έχει πολιτικές και πολιτισμικές πλευρές.

Το ειδοποιό χαρακτηριστικό της ηγεμονίας είναι η διαπραγμάτευση με τις υπάλληλες ομάδες: προκειμένου να πετύχει την αποδοχή της οπτικής της, η ηγεμονία προβαίνει σε παραχωρήσεις προς αυτές, έχοντας παράλληλα στη διάθεσή της απαραίτητους μεσάζοντες: έντυπα, εκδηλώσεις, οπαδούς που προβάλλουν τις εκδοχές της. Αν το παραδοσιακό καρναβάλι ήταν η υποστήριξη πολιτισμικών μορφών από κάτω προς τα πάνω, από τον λαό προς την εξουσία, η επιτάχυνση της διάδοσης της αστικής κουλτούρας είναι η σαφής διάχυση από πάνω προς τα κάτω, από την ηγεμονία στους ηγεμονευόμενους. Ομως, όπου υπάρχει ηγεμονία, υπάρχει και αντίσταση σε αυτήν. Και αυτή η αντίσταση δεν είναι άλλη από την περιχαράκωση της λαϊκής κουλτούρας στην κατά τη γνώμη της ανωτερότητα του αυθορμητισμού της, της ταξικής επιβεβαίωσής της, της φαντασίωσης της επίδειξης ενός παρελθόντος που θεωρεί ζωντανό και εν δυνάμει ανατρεπτικό.

Οσα αναφέρθηκαν ως εδώ αποτελούν το πλαίσιο μιας σειράς σταδιακών αλλαγών που παρατηρήθηκαν στην Ευρώπη και σχετίζονται σε μεγάλο βαθμό με τις εξελίξεις του καρναβαλιού στην Αθήνα από την οθωμανική περίοδο ως τις απαρχές του 20ού αιώνα. Ο υπότιτλος του έργου του Νίκου Ποταμιάνου είναι «Κοινωνική Ιστορία της Αποκριάς στην Αθήνα, 1800-1940», αναλυτικό για την περίοδο 1800 -1920, με συνοπτικές επισημάνσεις ζητημάτων προς μελλοντική διερεύνηση για τον Μεσοπόλεμο. Αυτές οι εξελίξεις ακολούθησαν την «πατέντα» της μετάβασης από το λαϊκό στο αστικό, από το αυθόρμητο στο προσχεδιασμένο, από το επίφοβο στο ψυχαγωγικό, από το πολιτικό στο ηγεμονευόμενο, από τα «της αναιδείας θεάματα» στα επιβραβευόμενα αστικά πολιτισμικά τεκταινόμενα παρελάσεων, διαγωνισμών χορού και μόδας, εσπερίδων μετά φαγητού και χορού, όπου η γυναικεία παρουσία συμβαδίζει με έναν αναβράζοντα όσο και εκδηλούμενο ερωτισμό.

Η Αθήνα μπορεί να καθόρισε τις βασικές διαδρομές της νεοελληνικής Ιστορίας, δεν επέβαλε όμως τις γιορταστικές επιλογές της στην επαρχία με την ίδια χρονική ταχύτητα με την οποία τις ασπάστηκε στον χώρο της. Αυτό οφείλεται ίσως στο γεγονός ότι η ολοκλήρωση του εθνικού χώρου έγινε μετά την Μικρασιατική Καταστροφή, αφήνοντας περιθώρια επιβίωσης σε τοπικές αποκριάτικες εκδηλώσεις, που άργησαν κάπως να περάσουν στην κατανάλωση και στην απαξία. Εντός της χρονικής περιόδου όπου ο Νίκος Ποταμιάνος αναλύει την κοινωνική ιστορία της Αποκριάς στην Αθήνα, η εικόνα που παραδίδει συνεπικουρεί τις διεπιστημονικές ιστορικές και πολιτισμικές μελέτες για τον Νέο Ελληνισμό.

«Να ξερνάς όσο ήπιες κρασί»

Τη δεκαετία του 1880 αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο αναφέρονται οι εφημερίδες στις λαϊκές αποκριάτικες εκδηλώσεις. Οι παλιότερες, ουδέτερες σε γενικές γραμμές αναφορές, όλο και συχνότερα δίνουν τη θέση τους σε απαξιωτικούς χαρακτηρισμούς. Η Παλιγγενεσία το 1885 αντιπαρέθετε τους «αηδεστάτους την θέαν» λαϊκούς μασκαράδες, των οποίων η παρουσία είχε «πολλαχού και τι το άκοσμον και ανήθικον», στη «λεπτήν αθηναϊκήν κοινωνίαν», η οποία αποτελούσε «άλλον κόσμον» απ’ αυτόν στον οποίο ανήκαν «τα αλαλάζοντα τύμπανα» και οι «ρυπαροί προσωπιδοφόροι». 17 Ο Ασμοδαίος το 1884 αποδοκίμαζε την «έκθεση ασχημιών» που έβλεπε κανείς στους κυριότερους δρόμους της αποκριάτικης Αθήνας, με τους μουντζουρωμένους μασκαράδες και τα κουρέλια τους. 18 Το 1888 ο Αρ. Κουρτίδης περιέγραφε ανατριχιάζοντας τις «ειδεχθείς», «βάρβαρες», «χυδαίες» και «σικχαμερές» μασκαράτες και μεταμφιέσεις που έβλεπε κανείς στους δρόμους της Αθήνας πριν αρχίσουν να οργανώνονται παρελάσεις: «η ασβόλη των λεβήτων εκ των μαγειρείων […], άπλυτοι σινδόνες, καννάβινα ράκη σάκκων απετέλουν την στολήν των αυτοσχεδίων εκείνων μασκαράδων, των γυμνοπόδων και βδελυρών την ρυπαρίαν», «ό,τι ακαλαίσθητον, ό,τι βρωμερόν, ό,τι κινούν τον έμετον περιείχε η φαντασία ή τα ερμάρια του όχλου εξεχέετο εις τας οδούς τας δύο Κυριακάς των Απόκρεων, ως ν’ αφυπνίζετο εν αυτώ ρυπαρόν τι ορμέμφυτον γύφτων». Παρόμοια πολεμική συναντά κανείς και την επόμενη δεκαετία. Η Εφημερίς το 1891 χαρακτήριζε τα λαϊκά θεάματα και τις άλλες διασκεδάσεις των δρόμων ως την «ηλιθία» και «ατοπωτάτη» όψη της αθηναϊκής Αποκριάς, ενώ τις εσπερίδες και τους χορούς στα αστικά σπίτια ως την «ανθρωπινή όψη» της. Η Πόλις το 1895 προσδιόριζε ως «όχλο» το κοινό που προσέλκυαν «οι αποτρόπαιοι ποιηταί των κάρρων και τα αηδή ρόπαλα». 21 Σύμφωνα με την Εφημερίδα των Κυριών το 1899, η Απόκρια πριν από την αναμορφωτική παρέμβαση των κομιτάτων «επαρουσιάζετο με ράκη, αηδής, ακαλαίσθητος, υπό την μορφήν τετραπόδων και διπόδων, τα οποία ημπορή να είπη τις ότι ουδέν είχον κοινόν με τους ανθρώπους».

Και πέρα από τους γραφιάδες των εφημερίδων, το 1892 «όμιλος νέων» τραγουδούσε το εξής αυτοσχέδιο στιχάκι: «Κομιτάτο ουδαμού δεν εφάνη / Η καμήλα μονάχα κι αυτή / με ζουρνάδες ζητεί να σε κάμη / να ξερνάς όσο ήπιες κρασί».

Είναι αλήθεια ότι αποδοκιμασία πλευρών της (λαϊκής κυρίως) αποκριάτικης κουλτούρας συναντάται και παλιότερα· όμως σαφώς λιγότερο συχνά και επίμονα, και κυρίως: διατυπωμένη από άλλες οπτικές γωνίες. Τα όποια σχόλια αφορούσαν ιδίως τα Κούλουμα, την «αντιχριστιανική και παρά της Εκκλησίας απαγορευμένη μέθη και κραιπάλη» (Παλιγγενεσία, 1864). Μια σκοπιά, λοιπόν, από την οποία εκφέρονταν αποδοκιμασίες ήταν η θρησκευτική, που αντιμετώπιζε τα Κούλουμα ως «ασεβές έθιμον». Μια άλλη σκοπιά ήταν αυτή που τα αντιμετώπιζε ως συνήθεια βάρβαρη, ένα από τα «ράκη της δουλείας» από τα οποία έπρεπε να απαλλαγεί το νέο έθνος, αν και χωρίς να γίνεται πολύ σαφής η αιτία: ο Ρίζος Νερουλός ευχόταν το 1846 να μη βρίσκονται στην Αθήνα ευρωπαίοι περιηγητές την Καθαρά Δευτέρα, οπότε εκτυλισσόταν «συνήθεια άχαρις, και της μωράς των Σταυροφόρων εξουσίας απομεινάριον». Κάποτε οι δύο οπτικές συμφύρονταν, και τα Κούλουμα υπενθυμιζόταν ότι «μας τα άφησαν μεταξύ των άλλων καλών οι Βενετζάνοι, έθνος και τούτο του εχθρικού Παπιστανισμού». Τρίτη οπτική, όσον αφορά τις καθαυτό Απόκριες, ήταν η αποδοκιμασία της «κραιπαλώδους και ασελγούς ταύτης τελετής»· από τη σκοπιά της «ηθικής και της ανατροφής», η Αυγή το 1864 ντρεπόταν για τις «αισχρές προσωπίδες» που είχαν εμφανιστεί εκείνη τη χρονιά, τοποθετώντας κι αυτή τους Ευρωπαίους στη θέση του κριτή: «εξευτελίζουσαι την κοινωνίαν μας ενώπιον των ξένων και των ομογενών, οίτινες κατά τας περιστάσεις ταύτας παρεπιδημούσιν ενταύθα».

{1BSYG}Νίκος Ποταμιάνος{1BSYG}{CR}{2BTIT}«Της αναιδείας θεάματα»{2BTIT}{CR}{3BEKD}Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2020, σελ. 328{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 20 ευρ{4BTIM}ώ