Ο γερμανός φίλος

Επιστρέφει στην Ελλάδα και στο φεστιβαλικό μας καλοκαίρι – κορωνοϊού επιτρέποντος – ύστερα από απουσία πέντε ετών. Είναι εκείνος που το 2006 μεταμόρφωσε τη Νόρα από το «Κουκλόσπιτο» του Ιψεν σε δολοφόνο. Και εν συνεχεία – μέχρι και το 2015 – είδε τον Αμλετ ως κακομαθημένο ανόητο και το «Ονειρο καλοκαιρινής νύχτας» ως πάρτι οργίων με γενναίες δόσεις ναρκωτικών και σεξ. Αφησε τον λευκό Οθέλλο του γυμνό και βουτηγμένο σε μια πισίνα πετρελαίου να παλεύει με το πεπρωμένο του στην ορχήστρα του Θεάτρου της Αρχαίας Επιδαύρου. Και έδωσε τον λόγο στο κοινό κατά τη διάρκεια του ιψενικού «Εχθρού του λαού» προκαλώντας έντονες κι αντιφατικές αντιδράσεις, με άλλους να κάνουν λόγο για «βλακείες και δηθενιές», άλλους να θέτουν θέμα γερμανικών αποζημιώσεων κι άλλους να αποχωρούν ενοχλημένοι είτε από τη διάδραση είτε από τις τοποθετήσεις των θεατών σε θέματα αμιγώς πολιτικά.

Για όσους μέσα σε λίγες ώρες εξαφανίζουν τα εισιτήρια των παραστάσεών του ο Τόμας Οστερμάγερ είναι ο σημαντικότερος σύγχρονος θεατρικός σκηνοθέτης της Γερμανίας κι άξιος συνεχιστής του Πέτερ Στάιν στη θρυλική βερολινέζικη σκηνή Σαουμπίνε, που είναι προσανατολισμένη στο κοινωνικοπολιτικό θέατρο. Για κάποιους άλλους είναι ένα ακόμη «άτακτο παιδί» του καλλιτεχνικού σύμπαντος, ένας «δήθεν και ρηχός σκηνοθέτης» που έχει αναγάγει το κυνήγι της πρόκλησης και του πειραματισμού σε αυτοσκοπό.

Για τους περισσότερους είναι ένας ανήσυχος έφηβος, ετών 52. Κι ίσως να μην έχουν άδικο. Θα το διαπιστώσει όποιος συναντήσει τον πανύψηλο (1,92 μ.) γερμανό σκηνοθέτη με το ευθύ βλέμμα, σαν εκείνο των νέων που δεν έχουν τίποτα να κρύψουν. Με το συχνά ατημέλητο ντύσιμο με τα τζιν παντελόνια, τα t-shirts με τις στάμπες και με την ακόρεστη όρεξη να δοκιμάζει καθετί καινούργιο, να το «πειράζει», να το αποδομεί και να το ξανασυνθέτει με τους δικούς του όρους, να το διαβάζει αλλιώς, να ξεκλειδώνει τις αθέατες όψεις του, χωρίς αφέλεια, αλλά με μια διάθεση αν όχι πάντα να προκαλεί, σίγουρα πάντως να ανοίγει συζήτηση.

Ο Τόμας Οστερμάγερ μεγάλωσε στο Σόλταου της Κάτω Σαξονίας, σε ένα σπίτι όπου, όπως έχει ο ίδιος παραδεχθεί, υπήρχαν μόλις τρία βιβλία και οι γονείς του – ο πατέρας εργαζόταν στον στρατό και η μητέρα του ήταν πωλήτρια – δεν είχαν ιδιαίτερη επαφή με την τέχνη. Εκείνος κατέφυγε στο θέατρο για να εκτονώσει την υπερβολική του ενέργεια καθώς η συγκεκριμένη τέχνη τού επέτρεπε ταυτοχρόνως να κινείται και να μιλά.

Πώς κατάφερε να φτάσει να αναλάβει μόλις σε ηλικία 31 ετών την καλλιτεχνική διεύθυνση της Σαουμπίνε; Να κατακτήσει σε ελάχιστο χρόνο και να διατηρήσει τον τίτλο ενός από τους πιο ενδιαφέροντες και πολυπράγμονες δημιουργούς στην Ευρώπη; Να κερδίσει το διεθνές κοινό και να αποκτήσει μια πλούσια συλλογή διακρίσεων τόσο για τις παραστάσεις του όσο και για το σύνολο της δουλειάς του, όπως η απονομή των διασήμων του Αξιωματούχου των Γραμμάτων και των Τεχνών (2009) από τη γαλλική κυβέρνηση και ο Χρυσός Λέοντας στην Μπιενάλε της Βενετίας (2011);

Επιμονή, σκληρή δουλειά και ταλέντο αποτελούν τον καμβά πάνω στον οποίο έχει «κεντήσει» το προσωπικό του ιδίωμα που βασίζεται στην απαράμιλλη ικανότητά του να παρουσιάζει πάνω στη σκηνή όσα συμβαίνουν σήμερα, τώρα, συνδυάζοντας τον απόλυτο νατουραλισμό με μια διακριτική υπερβολή, που προσθέτει έναν τόνο ειρωνείας στο συνολικό αποτέλεσμα.

Ενδιαφέρον για τα καθ’ ημάς είναι ότι όσο το ελληνικό θεατρόφιλο κοινό παραδιδόταν τακτικά στη μύηση του θεατρικού σύμπαντος του Τόμας Οστερμάγερ μέσω του Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου (οκτώ διαφορετικές παραγωγές σε διάστημα δέκα ετών, ανάμεσά τους και δύο παγκόσμιες πρεμιέρες, το «Ονειρο καλοκαιρινής νύχτας» το 2006 στην Αθήνα και ο «Οθέλλος» το 2010 στην Επίδαυρο) εκείνος με τη σειρά του μεταμορφωνόταν σε μύστη της Ελλάδας δείχνοντας ιδιαίτερη αδυναμία στη Μεσσηνιακή Μάνη και συγκεκριμένα στην Καρδαμύλη – μια ανάσα από το σπίτι του Πάτρικ Λι Φέρμορ – για να κάνει τις βουτιές του και να ετοιμάσει τις επόμενες δουλειές του.

Την τελευταία φορά που τον συναντήσαμε θεατρικά ήταν στην Πειραιώς 260, το δύσκολο καλοκαίρι του 2015, όπου ανέβασε το πιο γνωστό έργο της αμερικανίδας συγγραφέως κι ακτιβίστριας Λίλιαν Χέλμαν, τις «Μικρές αλεπούδες». Ενα έργο που γράφτηκε το 1939, έγινε ταινία με την Μπέτι Ντέιβις, υπήρξε υποψήφιο για εννέα Οσκαρ, χωρίς να πάρει κανένα, και πραγματεύεται την απληστία που ταυτίζει την ευτυχία με το χρήμα. Τι κι αν εκείνο το καλοκαίρι όλα έμοιαζαν δυσοίωνα εν μέσω capital controls; Τα εισιτήρια εξαφανίστηκαν μέσα σε ελάχιστο χρόνο και για τις τρεις προγραμματισμένες παραστάσεις.

Τώρα – αν τελικώς το πρόγραμμα του Φεστιβάλ υλοποιηθεί χωρίς περικοπές λόγω της πανδημίας του κορωνοϊού – ο Τόμας Οστερμάγερ θα επιστρέψει στους χώρους της Πειραιώς με την αυτοβιογραφική νουβέλα του Εντουάρ Λουί «Ιστορία της βίας», η οποία αντλεί το υλικό της από μια ακραία τραυματική νύχτα που βίωσε κι αποκαλύπτει την αγριότητα που χαρακτηρίζει τη σύγχρονη κοινωνία με βασικούς άξονες το ταξικό μίσος, την ομοφοβία, την ξενοφοβία αλλά και την απέχθεια για τον ίδιο μας τον εαυτό. Μια παράσταση που έχει κάνει ήδη παγκόσμια περιοδεία, επιτυγχάνοντας – τι άλλο; – να ενθουσιάσει, να σοκάρει, να συζητηθεί για την ευρηματικότητα των σκηνοθετικών λύσεων και τις εξαιρετικές ερμηνείες των ηθοποιών. Auf Wiedersehen, λοιπόν, κύριε Οστερμάγερ.