Ρούζβελτ {LF}και Μαξ Βέμπερ

Στο πρώτο του διάγγελμα η 24η λέξη – από τις 1.088 – ήταν «αυταπάτες». Και οι επόμενες «τα δυσκολότερα είναι μπροστά». Η ατομική ευθύνη και ο «συνειδητός αυτοπεριορισμός» έπαιρναν  θέση στη διελκυστίνδα με το κοινωνικό καθήκον. Το αγώνισμα που μόλις ξεκινούσε απαιτούσε μέτρα πιο γρήγορα, πιο σκληρά, πιο αποφασιστικά. Δεν ήταν η πρώτη φορά που ο Κυριάκος Μητσοτάκης αποστρεφόταν τη ρητορική της «χαρισματικής ηγεσίας», που κανοναρχεί το πλήθος με γαλαντομίες. Η ανάλυση λόγου των τελευταίων ημερών – με τα τέσσερα διαγγέλματα να υπερβαίνουν τη θεσμική επικοινωνιακή τους διάσταση – αφήνει να διαφανεί το φάντασμα που πλανάται πάνω από το μοντέλο ηγεσίας. Κι αυτό δεν είναι άλλο από τον Μαξ Βέμπερ.

Αν ο προκάτοχος του Πρωθυπουργού αναζητούσε την «ιδεολογική ηγεμονία» του Γκράμσι, στο όνομα της οποίας μπορούσε να συνάψει συμφωνία με τις συνιστώσες του καμμενισμού ή του νεοκαραμανλισμού, ο Μητσοτάκης ενστερνίζεται τον βεμπεριανό διαχωρισμό: από τη μια η «ηθική της πεποίθησης», από την άλλη η «ηθική της ευθύνης». «Σήμερα, δεν δοκιμάζονται τα “πιστεύω” μας, αλλά η πίστη μας στην υγεία του ανθρώπου» ανέφερε στο πρώτο διάγγελμα, θέτοντας σε απόσταση τις προσωπικές αξίες, για χάρη των οποίων θυσιάζει κανείς τις συνέπειές τους. «Τώρα είναι η ώρα που το ατομικό ταυτίζεται όσο ποτέ με το συλλογικό» ανέφερε στο πλέον πρόσφατο, ανάγοντας το «καθήκον» σε λέξη-κλειδί. Σε κάθε περίπτωση, ο γερμανός κοινωνιολόγος είναι μια ευδιάκριτη αναφορά του Πρωθυπουργού. Με τα τρία χαρακτηριστικά που οφείλει να επιδεικνύει ο πολιτικός είχε κλείσει το 8ο Συμπόσιο της Πολιτικής Εταιρείας Επιχειρηματιών Βορείου Ελλάδος τον περασμένο Οκτώβριο: «πάθος, αίσθημα ευθύνης, αίσθημα του μέτρου».

Το ύφος της ηγεσίας δεν φάνηκε μόνο στην περίοδο της κρίσης. Ηδη από τον διαγκωνισμό εντός της εσωκομματικής αρένας, τη θητεία της αντιπολίτευσης και τις πρώτες 100 ημέρες της διακυβέρνησης, ο Κυριάκος Μητσοτάκης έθεσε σε διακριτή απόσταση τη «χαρισματικότητα». Ως πρόταγμα διεκδικήσεων ανήκε αλλού: στην προηγούμενη περίοδο της «πρόσχαρα ανεύθυνης» Αριστεράς. Με όρους του ίδιου του Βέμπερ: «Συχνά επιστρατεύεται ένας λόγος καθαρά συναισθηματικός, σαν του Στρατού της Σωτηρίας, για να τεθούν οι μάζες σε κίνηση…» («Η πολιτική ως κάλεσμα και επάγγελμα», μτφ. Κώστας Κουτσουρέλης, εκδ. Δώμα).

ΤΟ ΟΡΟΣ ΡΑΣΜΟΡ. Με την επίκληση της υπευθυνότητας ο Πρωθυπουργός προσημείωσε (και) την επόμενη ημέρα. Τη «νέα κοινωνικότητα», το νέο «κοινωνικό συμβόλαιο» που θα χρειαστεί κατά τη φάση της ανάρρωσης. Τότε που οι προσβλημένοι δις από την κρίση νεοέλληνες θα αναζητήσουν απροσδιόριστες ακόμη διεξόδους. Δείχνοντας, ωστόσο, προς την «ηθική της ευθύνης» δεν ξέχασε σε ποιους απευθύνεται. Αποκωδικοποίησε τις φοβίες της κοινωνικής βάσης και δημιούργησε κλίμα εκεί όπου υπήρχε αβεβαιότητα. Υπέδειξε την ανθρώπινη αξία στο επίκεντρο της αναμέτρησης με τον «αόρατο εχθρό». Και επιστράτευσε μια άλλη συχνή αναφορά του από τη διαχρονία των ηγετικών μοντέλων: την τέταρτη λαξεμένη μορφή στο όρος Ράσμορ μαζί με εκείνες των Ουάσιγκτον, Τζέφερσον και Λίνκολν. «Ο έπαινος ανήκει στον άνθρωπο που είναι πραγματικά στην αρένα, με πρόσωπο γεμάτο ιδρώτα και αίμα. Που έχει, όμως, ενθουσιασμό και αφοσίωση. Γιατί ξοδεύει τον εαυτό του σε έναν άξιο σκοπό». Μέσω του Θεόδωρου Ρούζβελτ ο έλληνας Πρωθυπουργός απέδωσε τα οφειλόμενα στους καθημερινούς στρατιώτες της δημόσιας υγείας. Τον 26ο πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής είχε συναντήσει και στα πρόθυρα της εκλογικής του νίκης, όταν διάβαζε το βιβλίο «Leadership: in turbulent times» (Ηγεσία σε ταραχώδεις καιρούς), όπου η Ντόρις Κερνς Γκούντγουιν έβαζε στο μικροσκόπιο την πολιτική διαδρομή αμερικανών προέδρων. Με τον τρόπο τους προσωποποιούσαν τις αρχές της αποτελεσματικής ηγεσίας εν καιρώ δημοκρατίας εκπέμποντας διαχρονικά μηνύματα για ευαίσθητους δέκτες. Εκεί, ο έτερος Ρούζβελτ προέτρεπε: «Δείξε στους ανθρώπους σου τι μπορούν να περιμένουν από εσένα και τι περιμένεις εσύ από αυτούς». Αλλά δεν είναι μόνο αρχές της πολιτικής θεωρίας που έχει ενσωματώσει ο Μητσοτάκης στα διαγγέλματά του. Αν μη τι άλλο, χρησιμοποίησε – απροσδόκητα για ορισμένους – και την αρχή που προσπαθούμε να αποδώσουμε ως συναισθηματική νοημοσύνη όταν μίλησε στη γλώσσα των πιστών. Θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι ως ένα σημείο η ομιλία του περιείχε αποχρώσεις πέραν της τρέχουσας πολιτικής. Οτι ως ένα σημείο μίλησε πιο «θεολογικά» από τους σκληρούς της ιεραρχίας που επέμειναν στον ανένδοτο λόγο του δόγματος. Τι άλλο ήταν «η αγάπη προς τον πλησίον στην οποία ομνύει και η ίδια η Ορθοδοξία»; Αναφέρθηκε επίσης σ’ εκείνη τη γνωστή «ελληνική ποιότητα», τη δήθεν αμετάφραστη σε άλλες γλώσσες. Η αίσθηση πολιτικής ηγεμονίας τού έδωσε το περιθώριο να την επικαλεστεί χωρίς να την εξωραΐσει. Εως και να την τσαλακώσει για να της δώσει καινούργιο περιεχόμενο: «Η περιπέτεια μας καλεί να αναδείξουμε… το φιλότιμό μας, το οποίο συχνά επικαλούμαστε, αλλά τώρα ήλθε καιρός να το κάνουμε χειροπιαστή καθημερινότητα».