Η διένεξη του Αιγαίου, οι εσφαλμένες ελληνικές θέσεις και το κλειδί για {CR}μια ειρηνική επίλυση

Το βιβλίο αυτό 50+1 όψεων, υπό τη μορφή ερωτήσεων και απαντήσεων, στοχεύει στην καλύτερη κατανόηση των προβλημάτων που αναφύονται στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο (με σημείο αναφοράς το Κυπριακό), με τελικό στόχο την ειρηνική επίλυση των ελληνοτουρκικών διαφορών και στις δύο αυτές θάλασσες. Βασική προϋπόθεση είναι η πιο αντικειμενική γνώση και όχι οι αντιλήψεις και η λήψη αποφάσεων με βάση τα εθνοκεντρικά στερεότυπα και τον φόβο του πολιτικού κόστους. Το κλειδί για την ελληνική διπλωματία είναι να κάνει σαφή διάκριση μεταξύ (α) των ακραίων τουρκικών ενεργειών, όπως το μνημόνιο με τη Λιβύη, οι γεωτρήσεις στο Ανατολικό Αιγαίο και το κύμα προσφύγων στον Εβρο, και (β) των σοβαρών θέσεων της Τουρκίας (που είναι περισσότερες) στα θέματα του Αιγαίου, της Ανατολικής Μεσογείου και της Κύπρου, που συνιστούν νομιμοποιημένα και ζωτικά συμφέροντά της.

Ερώτηση. Ποιες είναι οι εσφαλμένες ελληνικές θέσεις στη διένεξη του Αιγαίου;

Οι εσφαλμένες ελληνικές απόψεις/θέσεις στη διένεξη του Αιγαίου που είναι ευρέως διαδεδομένες στην Ελλάδα, ακόμη και μεταξύ ορισμένων νομικών διεθνολόγων (εξυπακούεται της εθνικιστικής σχολής σκέψης), είναι τουλάχιστον οκτώ.

1. Οι διαφορές του Αιγαίου δεν είναι έξι ή οκτώ, αλλά μόνο μία: η υφαλοκρηπίδα. Ολα τα υπόλοιπα συνιστούν απαράδεκτες προκλήσεις, «αμφισβητήσεις και διεκδικήσεις» της Τουρκίας, οι οποίες δεν έχουν βάση στο διεθνές δίκαιο.

2. Η προς οριοθέτηση υφαλοκρηπίδα στο Αιγαίο μεταξύ των δύο χωρών αφορά μόνο τη θαλάσσια περιοχή μεταξύ ελληνικών νησιών του Ανατολικού Αιγαίου και τουρκικών παραλίων. Ολο το υπόλοιπο Αιγαίο, δηλαδή το 90% του Αιγαίου Πελάγους, είναι ελληνική υφαλοκρηπίδα ή, για την ακρίβεια, θα μπορούσε η Ελλάδα μονομερώς να την ανακηρύξει ως δική της (η πιο σκληρή θέση) ή, ακόμα, αυτό θα ήταν το λογικό και δίκαιο αποτέλεσμα οποιασδήποτε διεθνούς δικαστικής απόφασης.

3. Η Ελλάδα μπορεί μονομερώς να επεκτείνει την αιγιαλίτιδα ζώνη της στο Αιγαίο στα 12 ναυτικά μίλια, αφού αυτό προβλέπεται ως «φυσικό δικαίωμα» από τη Σύμβαση του Δικαίου της Θάλασσας (1982). Αλλιώς, μπορεί να επεκταθεί έως τα 10 μίλια που είναι ο εναέριος χώρος και να κάνει δύο μίλια «δώρο» στην Τουρκία.

4. Τα θαλάσσια σύνορα στο Ανατολικό Αιγαίο είναι επακριβώς καθορισμένα με βάση τη Συνθήκη της Λωζάννης, η οποία ορίζει πως ό,τι βρίσκεται στα τρία μίλια από την Τουρκία (π.χ. νησίδες, βραχονησίδες, βράχοι, ύφαλοι) είναι τουρκικό και ό,τι βρίσκεται πέραν των τριών μιλίων είναι ελληνικό, όπως π.χ. οι δύο βραχονησίδες Ιμια. Συνεπώς, αφού τα θαλάσσια σύνορα στο Αιγαίο είναι επακριβώς καθορισμένα, δεν υπάρχει κανένα έδαφος για «γκρίζες ζώνες».

5. Κυκλοφορούσε παλαιότερα η άποψη ότι στο Αιγαίο έχουμε να κάνουμε με αρχιπέλαγος και με τη νομική έννοια του όρου. Ως εκ τούτου, τι πιο φυσιολογικό από το να είναι όλη η υφαλοκρηπίδα του Αιγαίου και η ΑΟΖ, όπως είναι το FIR Αθηνών, δηλαδή όλο το Αιγαίο να είναι ελληνικό μέχρι τη μέση γραμμή μεταξύ των ελληνικών νησιών του Ανατολικού Αιγαίου και των τουρκικών παραλίων.

6. Ο ελληνικός εθνικός εναέριος χώρος μπορεί να παραμείνει εσαεί ως έχει, στα 10 ν. μίλια αντί των 6 ν. μιλίων που είναι η αιγιαλίτιδα ζώνη… επειδή στην ουσία ο εναέριος χώρος, όπως καθιερώθηκε με το διάταγμα του 1931, αφορούσε και την αιγιαλίτιδα ζώνη (όντως η διατύπωση είναι τέτοια που δίνει αυτή την εντύπωση) και εν πάση περιπτώσει, εφόσον η Ελλάδα δύναται το μείζον, τα 12 μίλια, δύναται και το έλασσον. Οσο για την Τουρκία, εφόσον δεν διαμαρτυρήθηκε το 1931-1940 για τα 10 μίλια του εναέριου χώρου… αλλά το έπραξε μετά από σχεδόν 45 χρόνια, μόλις το 1974, αφού λοιπόν «πιάστηκε στον ύπνο», τώρα ας πληρώσει.

7. Στο πλαίσιο του FIR, η Ελλάδα μπορεί να ζητεί σχέδια πτήσης από τα τουρκικά πολεμικά και εκείνα να τα δίνουν, προκειμένου να είναι σε θέση το Athinai-FIR να εξασφαλίσει την ασφάλεια των πτήσεων των πολιτικών αεροσκαφών, ελληνικών και ξένων, που υπερίπτανται του Αιγαίου, αλλιώς οι πτήσεις αυτές κινδυνεύουν.

8. Η Ελλάδα δύναται μονομερώς να καθορίσει την ΑΟΖ (Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη) της αρεσκείας της, δηλαδή σχεδόν σε όλο το Αιγαίο Πέλαγος και στο τμήμα της Ανατολικής Μεσογείου βορείως της Λιβύης…

Ερώτηση. Γιατί δεν ισχύουν οι [ανωτέρω] οκτώ ελληνικές θέσεις για τη διένεξη του Αιγαίου;

Σε ό,τι αφορά τη θέση πως οι διαφορές είναι μόνο μία, όπως υποστηρίζει μέχρι και σήμερα το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών, η στάση αυτή παρουσιάζει την Ελλάδα μη εποικοδομητική διεθνώς και καθιστά την ειρηνική επίλυση των διαφορών του Αιγαίου δυσκολότερη. Οι διαφορές είναι πλείονες, κάτι που παραδέχονται ακόμη και έλληνες νομικοί διεθνολόγοι της εθνικιστικής σχολής σκέψης.

Η κύρια δικαιολογία που θα μπορούσε να προτάξει η Ελλάδα διεθνώς είναι ότι έχει βέβαια επίγνωση πως οι θέσεις της αυτές δεν ευσταθούν, αλλά ακολουθεί αυτή τη γραμμή καθαρά για λόγους διαπραγματευτικής τακτικής, για να διαθέτει περιθώριο για υποχωρήσεις και ανταλλάγματα όταν η άλλη πλευρά είναι έτοιμη για υποχωρήσεις και για έναν έντιμο συμβιβασμό…

Αξίζει στο σημείο αυτό να αναφερθούμε σε ένα ενδεικτικό επεισόδιο στην Ελληνική Βουλή μεταξύ του Κωνσταντίνου Καραμανλή και του Ανδρέα Παπανδρέου στις 16 Μαρτίου 1978. Ο Παπανδρέου επέμενε ότι για κανένα θέμα δεν υπάρχουν διαφορές στο Αιγαίο, ούτε καν για την υφαλοκρηπίδα! Ο Καραμανλής ανταπάντησε ως εξής: «την διένεξη, κάθε διένεξη, μπορεί να τη δημιουργήσει οποιοσδήποτε διαφωνών μαζί σας, αμφισβητών το δίκιο σας […] Από τη στιγμή αυτή δημιουργείται πρόβλημα, το οποίο δεν μπορείτε να αγνοήσετε. Είστε υποχρεωμένος να το αντιμετωπίσετε. Αλλο το θέμα με ποιον τρόπο θα το αντιμετωπίσετε»…

Στο ίδιο μήκος κύματος με τον Κωνσταντίνο Καραμανλή κινήθηκε 25 χρόνια αργότερα και ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωστής Στεφανόπουλος (όταν πλέον δεν ήταν πρόεδρος) σε ένα πολυσυζητημένο άρθρο του στην «Καθημερινή», με αφορμή τη σύγκρουση δύο πολεμικών αεροσκαφών τον Μάιο του 2006 (που οδήγησε στον θάνατο του έλληνα σμηναγού Ηλιάκη), με την εξής εύστοχη επισήμανση: η θέση ότι «εμείς αναγνωρίζουμε ως μόνη διαφορά τον καθορισμό των ορίων της υφαλοκρηπίδας δεν φαίνεται σοβαρή. Οι διαφορές δημιουργούνται, όταν ένα κράτος διατυπώνει αξιώσεις, δίκαιες ή άδικες, κατά του άλλου».

Κατά τη διατύπωση του Χρήστου Ροζάκη, του πλέον έγκυρου έλληνα νομικού διεθνολόγου για το δίκαιο της θάλασσας, δεν νοείται η απόρριψη από ελληνικής πλευράς μιας διαφοράς ως μη υπάρχουσας, τη στιγμή που την εγείρει η άλλη πλευρά…

Η θέση à la carte, της μιας μόνο διαφοράς, προκαλεί μεγάλη ζημία…: (α) αποπροσανατολίζει το ελληνικό κοινό (που δεν γνωρίζει διεθνές δίκαιο) και του δημιουργούνται υπέρμετρες και ανέφικτες προσδοκίες, καθιστώντας έτσι την ειρηνική επίλυση και τον τελικό συμβιβασμό άπιαστο όνειρο, με, εν τέλει, τον φόβο του πολιτικού κόστους να καθορίζει την ελληνική στάση στο Αιγαίο, και (β) οδηγούν την Τουρκία στο να σκληραίνει τη θέση της σε όλες τις διαφορές του Αιγαίου, π.χ. σε ό,τι αφορά τις «γκρίζες ζώνες», τη στρατιωτικοποίηση, τον αριθμό των υπερπτήσεων, την εμμονή στα 6 μίλια και της μη αποδοχής καμίας, ούτε μερικής, αλλαγής, κ.λπ.

Η υφαλοκρηπίδα. Σε ό,τι αφορά την εσφαλμένη άποψη περί υφαλοκρηπίδας (άποψη 2), στο διεθνές δίκαιο δεν νοείται μονομερής οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας. Αυτό ισχύει μόνο αν μια χώρα δεν έχει καμία άλλη χώρα απέναντί της ή δίπλα της για περίπου 200 μίλια. Αντίθετα, αν έχει, όπως συμβαίνει τις περισσότερες φορές, τότε η οριοθέτηση γίνεται από κοινού μεταξύ των αντικριστών ή διπλανών κρατών κατόπιν συμφωνίας ή διεθνούς εκδίκασης…

Η αιγιαλίτιδα ζώνη. Σε σχέση με την άποψη περί αιγιαλίτιδας ζώνης (άποψη 3)… όταν υπάρχουν αντικριστές χώρες και όταν ισχύουν «ειδικές περιστάσεις», με τα νησιά στη λάθος πλευρά της μέσης γραμμής των δύο ηπειρωτικών εδαφών ή περίπλοκη ακτογραμμή κ.λπ., όπως κατεξοχήν συμβαίνει στο Αιγαίο, δεν συνιστάται μονομερής οριοθέτηση των χωρικών υδάτων μέχρι τα 12 μίλια από τη μία χώρα, αλλά συμφωνία μεταξύ των δύο παρακτίων χωρών ή προσφυγή σε διεθνές δικαστικό όργανο. Μονομερείς ενέργειες, που έχουν ως αποτέλεσμα να βλάπτονται κατάφορα τα συμφέροντα μιας γειτονικής χώρας, έρχονται σε αντίθεση με την αρχή της συνεργασίας που προβλέπεται από τη Σύμβαση του Δικαίου της Θάλασσας και τις γενικότερες αρχές του διεθνούς δικαίου που αφορούν τις φιλικές σχέσεις μεταξύ των κρατών. Επίσης η Ελλάδα, με τον μεγαλύτερο εμπορικό στόλο στον κόσμο, είναι αδιανόητο να κλείσει το Αιγαίο και να καταστεί ο απεχθής «αστυνόμος του Αιγαίου» που μάλιστα κανένα κράτος δεν θα αποδεχόταν…

Τα θαλάσσια σύνορα. Σε σχέση με την άποψη περί θαλασσίων συνόρων (άποψη 4), τα θαλάσσια σύνορα στο Ανατολικό Αιγαίο δεν είναι επακριβώς καθορισμένα πέραν των Δωδεκανήσων. Επακριβώς καθορισμένα είναι μόνο τα θαλάσσια σύνορα μεταξύ Ελλάδας (Δωδεκάνησα) και Τουρκίας, από το Καστελλόριζο μέχρι το Αγαθονήσι (το βορειότερο νησί των Δωδεκανήσων) και αυτό επειδή η Ιταλία όταν κατείχε τα νησιά αυτά φρόντισε να τα οριοθετήσει επακριβώς κατόπιν διαβουλεύσεων με την Τουρκία…

Περί αρχιπελάγους. Ως προς την παλαιότερη θέση περί αρχιπελάγους (άποψη 5), το Αιγαίο, παρά τη γειτνίαση πολλών νησιών μεταξύ τους, δεν εμπίπτει στον ορισμό αυτού που λέγεται «αρχιπέλαγος» στο διεθνές δίκαιο της θάλασσας. Η ελληνική στάση ανησύχησε σφόδρα την τουρκική αντιπροσωπεία [κατά τη Διάσκεψη του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας], που δραστηριοποιήθηκε με άλλες αντιπροσωπείες για να ματαιωθεί αυτή η πρόταση, και το κατάφερε μιας και οι περισσότερες αντιπροσωπείες θεώρησαν την ελληνική ιδέα παρατραβηγμένη με το να περιορίζεται τόσο πολύ η ανοικτή θάλασσα και από χώρες ηπειρωτικές… Ωστόσο η ζημιά είχε γίνει, αφού ενίσχυσε τον τουρκικό φόβο ότι απώτερος ελληνικός στόχος ήταν να αποκλειστεί η Τουρκία από το Αιγαίο και να καταστεί το Αιγαίο ελληνική λίμνη και μέχρι και σήμερα αυτό δεν το ξεχνούν οι τούρκοι διπλωμάτες και διεθνολόγοι που ασχολούνται με το Αιγαίο.

Ο εθνικός εναέριος χώρος. Οσον αφορά την εσφαλμένη άποψη για τον ελληνικό εθνικό εναέριο χώρο (άποψη 6), που οι Τούρκοι δεν αποδέχονται ως νόμιμο καθεστώς (εξού και οι παραβιάσεις), στο διεθνές δίκαιο ο εναέριος χώρος είναι ετεροκαθορισμένος, με την αιγιαλίτιδα ζώνη να καθορίζει το εύρος του υπερκείμενου εναερίου χώρου εν είδει κυλίνδρου και όχι το ανάποδο.

Οπως έχει πει χαρακτηριστικά ο Χρήστος Ροζάκης, «είναι αλήθεια ότι η Ελλάδα διατηρεί αυτό το παράδοξο καθεστώς να έχει διαφορετική αιγιαλίτιδα από τον εθνικό εναέριο χώρο, τη στιγμή που το Διεθνές Δίκαιο επιτάσσει την ταυτότητα του χώρου αυτού στον αέρα με τα εξωτερικά όρια της αιγιαλίτιδας. Αυτή είναι μια αμαρτία του Μεσοπολέμου, την οποία η Ελλάδα οφείλει να τροποποιήσει…».

Το FIR. Σε σχέση με το FIR (άποψη 7), στο διεθνές δίκαιο «δεν υπάρχει θέμα προηγούμενης άδειας των Αρχών για υπερπτήση», μιας και το κράτος δεν ασκεί κυριαρχία στον χώρο αυτό, αντίθετα απ’ ό,τι συμβαίνει με τον εθνικό εναέριο χώρο, αλλά τα περί ασφάλειας των πτήσεων έχουν βάση αν καταστεί σαφές ότι δεν υπονοείται πως οι Τούρκοι ζητούν άδεια από τους Ελληνες για τις πτήσεις τους.

Η ΑΟΖ. Τέλος, όσον αφορά στην εσφαλμένη άποψη για την ΑΟΖ (άποψη 8), όπως και με την υφαλοκρηπίδα, με βάση το διεθνές δίκαιο (δίκαιο της θάλασσας) απαιτείται συμφωνία μεταξύ των εμπλεκομένων κρατών, εν προκειμένω ελληνοτουρκική συμφωνία (προϊόν διαπραγματεύσεων), συνδιαλλαγή σε συνδυασμό με συμφωνία ή παραπομπή σε διεθνή δικαστικό μηχανισμό για την οριοθέτηση. Πιο συγκεκριμένα, όταν «υπάρχει γεωγραφική στενότητα, και υπάρχουν “αντικειμενικά” ή γειτονικά (παρακείμενα) κράτη σε απόσταση μικρότερη από τα τετρακόσια μίλια (200+200), τότε θα πρέπει να υπάρξει, σύμφωνα με τη Σύμβαση [του Δικαίου της Θάλασσας], οριοθέτηση της ΑΟΖ». Πρέπει να επιτευχθεί συμφωνία μεταξύ των κρατών αυτών, αλλά εάν αυτή δεν επιτευχθεί «μέσα σε ένα εύλογο χρονικό διάστημα, τα ενδιαφερόμενα κράτη θα προσφεύγουν» στη δικαστική διαδικασία (υπό την προϋπόθεση βέβαια πως είναι κράτη – μέρη τής εν λόγω σύμβασης. Αν δεν είναι κράτη – μέρη, πάλι ισχύουν τα ανωτέρω, γιατί οι εν λόγω διατάξεις έχουν αποκτήσει εθιμικό χαρακτήρα, αποτελούν μέρος του εθιμικού διεθνούς δικαίου της θάλασσας, όπως και τα ζητήματα που αφορούν την υφαλοκρηπίδα, όπως έχει αποφανθεί και το Διεθνές Δικαστήριο…

Κατά συνέπεια, μέχρι σήμερα και εφόσον δεν έχει λάβει χώρα οριοθέτηση, δεν υφίσταται ελληνική ΑΟΖ (ή υφαλοκρηπίδα) στο Αιγαίο ή κυπριακή ΑΟΖ (ή υφαλοκρηπίδα) μεταξύ Κύπρου και Αιγαίου, αντίθετα απ’ ό,τι εσφαλμένα λέγεται από τα ΜΜΕ αλλά και από ορισμένους εθνικιστές διεθνολόγους (π.χ. Αγγελος Συρίγος, Θεόδωρος Καρυώτης, κ.ά.), ούτε βέβαια υφίσταται η τουρκική ΑΟΖ (ή υφαλοκρηπίδα) μεταξύ Κύπρου και Τουρκίας, αντίθετα απ’ ό,τι υποστηρίζουν οι Τούρκοι.

Σημειωτέον ότι οι οκτώ αυτές ατυχείς θέσεις εγκαταλείπονταν από την Ελλάδα όποτε επιχείρησε να προβεί σε έναν ειλικρινή και σοβαρό διάλογο με την Τουρκία για το Αιγαίο, με στόχο την επίλυση, όπως συνέβη το 1975 – 1981, το 2002 – 2003 και το 2010 – 2011.