Μιχαήλ Αγγελος, {LF}ο αρχιτέκτονας του Θεού

1545 Ρώμη. Πλατεία του Σφαγείου των Κοράκων (Macel de’ Corvi). Ενας εβδομηντάρης χτυπάει ένα μεγάλο κομμάτι μαρμάρου με σφυρί και σκαρπέλο τη νύχτα. Ειδικά για την περίσταση έχει κατασκευάσει ένα χάρτινο καπέλο, στο οποίο στερεώνει κεριά. Είναι ο αρχιτέκτονας-σταρ της εποχής του. Μέχρι εκείνη τη στιγμή ο Μιχαήλ Αγγελος (1475-1564) έχει ήδη φιλοτεχνήσει την «Πιετά» του Βατικανού (1498), τον «Δαβίδ», τον «Μωυσή» (1513-16) και τις νωπογραφίες της «Δευτέρας Παρουσίας» στην Καπέλα Σιστίνα (1536-1541).

Είναι η ενσάρκωση του αναγεννησιακού ανθρώπου μετά τον Λεονάρντο ντα Βίντσι, παρατηρεί ο μελετητής του Γουίλιαμ Γουάλας, ο οποίος παραδίδει την τέταρτη μονογραφία για τον κορυφαίο δημιουργό. Στο «Michelangelo, god’s architect» (Princeton University Press, 2019) παρακολουθεί τον Μιχαήλ Αγγελο στη δύση της ζωής του. Τα φλας μπακ στην πλούσια καλλιτεχνική του δράση δεν λείπουν. Αλλά είναι η «έξοδος» στην οποία εστιάζει ο καθηγητής Ιστορίας της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο Washington του Σεντ Λούις. Εδώ το σκοτάδι αποκαλύπτει περισσότερα για τη ζωή. Κατά την επίσκεψη του φίλου – και τελικά βιογράφου του – Τζόρτζιο Βαζάρι ένα απόγευμα του 1553, ο Μιχαήλ Αγγελος αφήνει το λυχνάρι να πέσει από τα χέρια του και το σκοτάδι να τυλίξει τους δύο άντρες. Προσποιούμενος τον αδέξιο, γράφει ο Γουάλας, ο Μιχαήλ Αγγελος θα ψελλίσει: «Μία ημέρα το σώμα μου θα πέσει όπως αυτό το λυχνάρι και το φως μου θα σβήσει. Είμαι τόσο γέρος που ο θάνατος συχνά με τραβάει απ’ το μανίκι για να φύγω μαζί του». Στην πραγματικότητα, ο θάνατος θα επέλθει 11 χρόνια αργότερα, αλλά δεν παύει ούτε στιγμή να αποτελεί το άγχος της τελευταίας περιόδου. Το αίσθημα επιτείνει ο αποχαιρετισμός στους φίλους και προστάτες του. Στην αρχή ο Λουίτζι ντελ Ρίτσιο και η Βιτόρια Κολόνα, αργότερα ο Πάπας Παύλος Γ’ και ο Ιούλιος Γ’. Είναι η εποχή που αποφασίζει να αφοσιωθεί στον Θεό ως αντίστιξη στους εγκόσμιους αφέντες. Η εποχή που το άγχος θανάτου γίνεται ποίηση, όπως στο σονέτο «Di morte certo…»: «Βέβαιος για το τέλος μου, μα όχι για την ακριβή στιγμή, / σύντομη είναι η ζωή και λίγη πια μου απομένει. / Για τις αισθήσεις είναι η επίγεια ζωή αγαπημένη / μα όχι και για την ψυχή, που αποζητάει τη θανή» (μτφ. Αιμιλία Εμμανουήλ). Σε μία από τις πλέον παραστατικές εικόνες μέσα στο βιβλίο ο Γουάλας αποτυπώνει το ανελέητο πέρασμα του χρόνου: «Ο Μικελάντζελο ήταν γέρος. Σηκωνόταν αργά από το κρεβάτι και ντυνόταν αργά. Ολα έπαιρναν περισσότερο χρόνο για να γίνουν. Το άλογό του ήταν το ίδιο γέρικο και κουρασμένο όπως ο αναβάτης του. Ο υπηρέτης του, Μπαστιάνο, επιφορτισμένος να σελώνει και να μαστιγώνει το υποζύγιο, ήταν εξίσου αργός. Οχι από τεμπελιά – αλλά επειδή το άλογο, όπως και ο δημιουργός, έδειχνε απροθυμία να μπει στη δουλειά».

Στοίχημα ζωής

Είναι το πορτρέτο του καλλιτέχνη σε μεγάλη ηλικία. Κι όμως, αυτός ο Μιχαήλ Αγγελος, έναν μήνα μετά τον θάνατο της 57χρονης φίλης του Κολόνα – ένα συντριπτικό πλήγμα στην ψυχολογία του – θα οριστεί γενικός αρχιτέκτονας του Αγίου Πέτρου στη Ρώμη με τη βούλα του Πάπα Παύλου Γ’. Μέσα στην πρωτεύουσα της αμαρτίας, των διαδρομιστών και του νεποτισμού ανακηρύσσεται σε «αρχιτέκτονα του Θεού». Ακριβώς τη στιγμή που τα μεγάλα έργα του παρελθόντος λειτουργούσαν σαν «ανάμνηση θανάτου» ο ίδιος αναλάμβανε το επόμενο μεγαλύτερο. Η Βασιλική του Αγίου Πέτρου γινόταν το στοίχημα ζωής του. «Η λύτρωσή του», σημειώνει ο Γουάλας, «βασιζόταν στην ανέγερση του Αγίου Πέτρου. Τα υπόλοιπα χρόνια της ζωής του αυτή ήταν η κεντρική και μόνιμη έγνοια του. Η εκκλησία ήταν το κυρίαρχο αφήγημα της ύστερης ζωής του». Για την ιστορία, όλα είχαν ξεκινήσει το 1506, όταν ο Πάπας Ιούλιος Β’ αποφάσισε πως η περίπου 1.200 ετών βασιλική του Κωνσταντίνου δεν αποτελούσε κατάλληλο μέρος ταφής για τον ίδιο. Επειδή σε πολλά σημεία ήταν ετοιμόρροπη, αποφασίστηκε να αρχίσει η μνημειακή ανέγερση μιας νέας μεγαλύτερης, η οποία ολοκληρώθηκε το 1614 από τον Πάπα Παύλο Ε’. Το πρώτο αρχιτεκτονικό σχέδιο υπέβαλε ο αρχιτέκτονας Μπραμάντε (Bramante), εργολάβος ως το 1514 του φιλόδοξου εγχειρήματος. Από το 1515 ως το 1546 η διεύθυνση του σχεδίου άλλαζε χέρια (ανάμεσα στους επικεφαλής και ο Ραφαήλ), για να καταλήξει το 1547 στον Μιχαήλ Αγγελο. Ο τελευταίος θα σχεδιάσει τελικά και τον τεράστιο τρούλο της βασιλικής, ακριβώς πάνω από το σημείο που, κατά την παράδοση, μαρτύρησε ο Απόστολος Πέτρος.

Στην αρχή ο κορυφαίος καλλιτέχνης είχε να επιθεωρήσει το μεγαλύτερο εργοτάξιο του κόσμου που, ωστόσο, «έμοιαζε μάλλον με ρωμαϊκό ερείπιο παρά με καινούργιο ναό». Στη βιασύνη του να επιδείξει αποτελέσματα, ο Μπραμάντε είχε απομακρύνει κομμάτι προς κομμάτι τους κίονες του αρχαίου μνημείου. Ο Μιχαήλ Αγγελος αντιμετώπισε την αδιαλλαξία των εργατών, τους οποίους κέρδισε στη συνέχεια με την πείρα του. Καθιέρωσε ωράριο έξι ημερών και εισήγαγε το διάλειμμα για μεσημεριανό φαγητό. Κατά τη διάρκεια της εργολαβίας του θα διαπραγματευτεί και θα κερδίσει τη στήριξη από τρεις διαφορετικούς Ποντίφικες (τελευταίος ο Μάρκελλος), οι οποίοι θα πεθάνουν πριν από τον γηραιό αρχιτέκτονά τους. Δεν θα προλάβουν να δουν το τελικό αποτέλεσμα: το πώς δηλαδή ο Μιχαήλ Αγγελος μεταμόρφωσε την κατασκευή και τη δομή σε αισθητική. «Με δεδομένο ότι δεν είχε λόγο για το 88% στην εξέλιξη του μνημείου (σ.σ. μόνο για το 12% του τελικού κτίσματος φέρει την ευθύνη), είναι εκπληκτικά όσα ολοκλήρωσε… Θεωρούμε ότι ο Αγιος Πέτρος είναι δική του δημιουργία».

Ο ποιητής {LF}της Αναγέννησης

«Φτάνει στο τέλος το ταξίδι της ζωής / σε πέλαο μανιασμένο με σαθρό βαρκάκι / κι αγάλι-αγάλι προσορμίζομαι σ’ αυτό το λιμανάκι / που όλοι θ’ απολογηθούν για τ’ αγαθά κι ανόσια της ψυχής / Πόσο η φαντασία μου με πλάνες είχε φορτωθεί που έκανε την τέχνη θεό κι αφέντη λατρεμένο, / να νιώσω ήρθε η στιγμή και πόσο είναι λαθεμένο / ό,τι για το κακό του ο άνθρωπος ποθεί…». Είναι το Σονέτο 87 (στη μετάφραση της Αιμιλίας Εμμανουήλ), το οποίο ο Γουάλας αναφέρει στη μονογραφία του για να δηλώσει τις αναφορές του Μιχαήλ Αγγέλου στον Πετράρχη («Passa la mia nave colma d’ oblio…») και, προφανώς, στον Δάντη της «Θείας Κωμωδίας». «Ενώ ο Δάντης χάνει το δρόμο του μέσα σ’ ένα σκοτεινό δάσος, ο Μιχαήλ Αγγελος διαπλέει μια ταραχώδη θάλασσα μ’ ένα εύθραυστο σκαρί – προσκυνητές και οι δύο που έχασαν την κατεύθυνσή τους στο μέσο της διαδρομής».

Για την ίδια τη μετάφραση – που διατηρεί την ομοιοκαταληξία του πρωτοτύπου – θα πρέπει να έχει κανείς στέρεη γνώση της ιταλικής ώστε να προσχωρήσει σε συγκρίσεις. Κατά το μέτρο που επιτρέπει η ανάγνωση μέσω της αγγλικής, η Εμμανουήλ καταθέτει παραστατικές εικόνες με ρυθμό, αν και σε ορισμένα σημεία φαίνεται να επιλέγει την ελλειπτική απόδοση (το «τελευταίο λιμάνι / αγκυροβόλι του κόσμου» γίνεται «αυτό το λιμανάκι» – «η αγάπη που απλώνεται στον Σταυρό, στην αγκαλιά της να μας κλείσει, με τα χέρι’ ανοιχτά» γίνεται «κείνη που άνοιξε τα χέρια στο σταυρό, τα κρίματά μας να δεχτεί»).

Η έκδοση, σε κάθε περίπτωση, είναι ολοκληρωμένη. Σε καθένα από τα 102 Σονέτα η Εμμανουήλ παραθέτει σχόλια για τις συνθήκες δημιουργίας του ή σχολιάζει επιμέρους στίχους με ειδικό νόημα. Στο συγκεκριμένο επισημαίνει: «Γράφτηκε σε αρκετές παραλλαγές από το 1552 έως το 1554 και.. εστάλη στον Βαζάρι… Σε αυτό ο Μιχαήλ Αγγελος εκφράζει την αλλαγή των συναισθημάτων του για τις αγαπημένες τέχνες… Η μεταστροφή δεν οφείλεται μόνο στη μεταβολή των φυσικών δυνάμεών του λόγω των γηρατειών, αλλά και σε μια νέα στάση ζωής όπου προεξάρχουσα θέση έχουν ο νοητικός μηχανισμός και η σύνθεση. Υπό αυτό το πρίσμα, μπορεί να κατανοηθεί η στροφή του προς την αρχιτεκτονική, στην οποία η έμφαση δίδεται περισσότερο στον σχεδιασμό παρά στην εκτέλεση».

Ζωή και έργο

Στην εισαγωγή των 78 σελίδων η μεταφράστρια έχει ήδη παραθέσει στοιχεία για τη ζωή και την τέχνη του Μιχαήλ Αγγέλου, τους μεγάλους σταθμούς και τα έργα του, τη «μαθητεία» του στις αρχές του νεοπλατωνισμού (η ομορφιά που είναι διάχυτη στο σύμπαν). Με τον ίδιο τρόπο περιγράφει και το ευρύτερο πλαίσιο της Αναγέννησης μέσα στο οποίο δρα ο μεγάλος καλλιτέχνης. Είναι ένας από τους τελευταίους «γίγαντες», τον οποίο ύστερα από αιώνες θα ανακαλύψουν οι ρομαντικοί ως πρότυπο. Εδώ και ορισμένες καίριες επισημάνσεις για την τέχνη του: «Εχει κατά βάθος κάτι πουριτανικό που τον κάνει να βλέπει τη σάρκα με δυσπιστία, σχεδόν με εχθρότητα». Εξ ου και η αποδοχή του κηρύγματος του μοναχού Σαβοναρόλα, απ’ τη διαβρωτική ευφράδεια του οποίου σίγουρα παρασύρθηκε.

Το ποιητικό έργο του, από την άλλη, είναι, σύμφωνα με τους μελετητές του, μια ακόμη έκφραση των πολύπλευρων πνευματικών ενδιαφερόντων ενός αναγεννησιακού ανθρώπου. «Ο Τζιράρντι υποστηρίζει πως το ποιητικό έργο του Μιχαήλ Αγγέλου δεν μπορεί να ερμηνευτεί επαρκώς και ορθώς αν θεωρηθεί ως μια δραστηριότητα του ελεύθερου χρόνου… Αντιθέτως, αυτό που ερμηνεύει το ποιητικό του έργο είναι μια θεμελιώδης παρουσία στον Μιχαήλ Αγγελο μιας κλίσης στη γραφή…».

William E. Wallace{CR}{2BTIT}Michelangelo, god’s architect{2BTIT}{CR}{3BEKD}Princeton University Press, σελ. 277{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 29,95 δολ {4BTIM}{CR}{3BEKD}(https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691195490/michelangelo-gods-architect{3BEKD})

{1BSYG}Μιχαήλ Άγγελος{1BSYG}{CR}{2BTIT}Σονέτα{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Αιμιλία Εμμανουήλ{CR}εκδ. Gutenberg, σελ. 225{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 17 ευρ{4BTIM}ώ