Απ’ την οργανωμένη βία στον εκσυγχρονισμό

Μπορεί να γραφτεί η ιστορία ενός έθνους κράτους ανεξάρτητα από την ιστορία των γειτόνων του και του ευρύτερου γεωπολιτικού του χώρου; Φυσικά και όχι. Η εθνικιστική όμως σκοπιά ποτέ δεν το θέτει έτσι. Γι’ αυτήν η ιστορία ενός έθνους είναι η ιστορία του «χυμένου αίματος», των «θριάμβων», της εθνικής «καθαρότητας», των «θυσιών» του. Ο καθηγητής Ιστορίας Αντώνης Λιάκος σ’ ένα ακόμη κατά σειρά σημαντικό του έργο στις εκδόσεις Πόλις δεν γράφει την ιστορία ενός τέτοιου καθαγιασμένου έθνους αλλά την ελληνική ιστορία ως αναπόσπαστου τμήματος της ευρωπαϊκής. Ο ιστορικός Αντώνης Λιάκος πέραν πολλών άλλων γράφει και την ιστορία των συνεπειών του εθνικισμού. Ιδωμένο απ’ αυτή τη σκοπιά αυτό το βιβλίο είναι πολύτιμο εργαλείο κατά των όλο και αυξανόμενων «πατριδόμετρων».

Ο συγγραφέας θεωρεί ότι οι αιώνες δεν αρχίζουν και τελειώνουν σε στρογγυλές ημερομηνίες, αλλά με κατακλυσμιαία γεγονότα που δημιουργούν ρωγμές τόσο στο πώς αυτά γίνονται υποκειμενικά αντιληπτά από τις κοινωνίες, αλλά και στο πώς χωρίζουν το παρελθόν από το παρόν. Ετσι λοιπόν ο ελληνικός 20ος αιώνας αρχίζει τη δεκαετία των πολέμων 1912 – 1922 και τελειώνει το 2010 με το ξέσπασμα της κρίσης. Σύμφωνα με τον ιστορικό, αυτό που διασχίζει όλον τον ελληνικό 20ο αιώνα είναι ο κρατισμός. Οι κρατικές ρυθμίσεις και η διείσδυσή τους στο σώμα της κοινωνίας θεωρούνται από την αρχή ο μόνος δρόμος για «εξασφάλισιν σταθεράς οικονομικής προόδου» (Ξενοφών Ζολώτας). Μόνο που ο κρατισμός που περιγράφει ο Λιάκος δεν είναι μια από τις «πληγές του Φαραώ» αλλά η κρατική προστασία της κοινωνίας από ένα πολιτικό σύστημα που δεν έχει τα κοινωνικά στηρίγματα να προχωρήσει σε μια «βιομηχανική επανάσταση». Το σύντομο και αβαθές βιομηχανικό διάλειμμα που ακολούθησε και τους δυο Πολέμους, δεν επαρκούσε για να υπερνικηθεί αυτός ο κρατισμός. Ο συγγραφέας θεωρεί ότι ο κρατισμός υποχώρησε μετά το 1990. Προσωπικά πιστεύω ότι ο 20ός αιώνας θα συνεχίζεται μέχρι την υπέρβαση της ανάγκης για καταφυγή στον κρατισμό. Πάντως σ’ αυτήν την εκατονταετία η Ελλάδα υπερδιπλασιάστηκε σε έκταση, ο πληθυσμός της πενταπλασιάστηκε και εγκατέλειψε την ύπαιθρο για να συγκεντρωθεί στην Αθήνα ή μετανάστευσε σε άλλες χώρες. Αν και μέχρι το 1940 το επίπεδο ζωής ήταν στάσιμο, η άνοδός του ήταν εντυπωσιακή μετά τον πόλεμο. Χωρίς όμως να ανταποκρίνεται μέχρι σήμερα στην παραγωγική βάση.

Εδώ αναδεικνύονται επτά μεγάλες περίοδοι της ελληνικής ιστορίας. Η πρώτη είναι η εξέταση του πλεονάσματος οργανωμένης βίας ως συστατικού στοιχείου της διαμόρφωσης του νεοελληνικού κράτους. Μια βία που παρήγαγε νεκρούς, πρόσφυγες και μειονότητες. Στο πλαίσιο των Αυτοκρατοριών δεν υπήρχε νομική θέση για τις μειονότητες. Οι μειονότητες έκαναν δυναμικά την εμφάνισή τους μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και την κατάρρευση των Αυτοκρατοριών. Τα νέα κράτη-έθνη σ’ όλη την Ευρώπη φροντίζουν ή να εξοντώσουν ή να διώξουν ή να αφομοιώσουν τις μειονότητές τους. Δεν είναι τα Βαλκάνια που πυροδοτούν αυτή τη βία, όπως μια ισχυρή άποψη θέλει. Είναι ο ευρωπαϊκός πόλεμος που έσπρωξε την Ανατολία στον χορό της βίας. Η Ελλάδα ακολούθησε τρεις δρόμους αντιμετώπισης των μειονοτήτων: της ξενηλασίας (Τσάμηδες της Ηπείρου), της αφομοίωσης (σλαβόφωνοι της ελληνικής Μακεδονίας) και της ανοχής (μουσουλμανικοί πληθυσμοί της Θράκης). Ο ιστορικός μάς υπενθυμίζει ότι των διωγμών των ελληνικών πληθυσμών από την Οθωμανική Τουρκία προηγήθηκαν οι διωγμοί των τουρκικών πληθυσμών στα Βαλκάνια (οι λεγόμενοι μουατζίρηδες). Καθόλου τυχαία όταν περιγράφει τα βάσανα ένθεν κακείθεν των προσφύγων μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους και μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, αναφέρεται στην ταυτότητα του «πρόσφυγα» ως «κάτι ανάμεσα σε ειδική κατηγορία του πληθυσμού και ρετσινιά».

Η δεύτερη μεγάλη περίοδος αφορά τη θεώρηση του Διχασμού όχι ως μια απλή εσωτερική αντίθεση βενιζελισμού και μοναρχίας αλλά ως συνέχεια των συντεταγμένων στο αντίστοιχο ευρωπαϊκό πλαίσιο πολέμων. Οι πόλεμοι για τη Μακεδονία αποτελούν μέρος της ευρωπαϊκής πολεμικής καταιγίδας. Ο Διχασμός ακύρωσε τις προσπάθειες φιλελευθεροποίησης και εκσυγχρονισμού της χώρας, αλλά ο ίδιος πρέπει να τίθεται στη ζυγαριά των σχέσεων της χώρας με τις τότε Μεγάλες Δυνάμεις.

Η τρίτη αφορά την εξέταση του Μεσοπολέμου ως μιας περιόδου κρατικών παρεμβάσεων και προσπαθειών εκσυγχρονισμού της ελληνικής αγροτικής κοινωνίας. Επιδοτήσεις της αγροτικής παραγωγής, ενοικιοστάσιο, διατιμήσεις, κλειστά επαγγέλματα, εκτεταμένο δασμολόγιο, αποζημιώσεις για τα παλαιά επαγγέλματα, εργατικές ρυθμίσεις είναι μερικά από τα μέτρα που ακολούθησε ο ελληνικός κρατισμός. Οσον αφορά το πολιτικό καθεστώς εδώ έχουμε από τη μια μέτρα για τη φιλελευθεροποίησή του και από την άλλη ένταση των κρατικών κατασταλτικών ενεργειών.

ΤΑ ΛΑΘΗ ΤΗΣ ΑΡΙΣΤΕΡΑΣ. Η τέταρτη αφορά την εξέταση του Εμφυλίου Πολέμου ως συνέπεια του δυισμού εξουσίας που υπήρχε καθ’ όλο το διάστημα της Κατοχής. Εδώ θα μείνω στα στοιχεία που παραθέτει ο συγγραφέας και καταρρίπτουν ένα νέο μύθο στην αναθεωρητική ιστοριογραφία μας, σύμφωνα με τον οποίο η δράση του ΕΑΜ – ΕΛΑΣ στο διάστημα της Κατοχής δεν είχε κανένα αποτέλεσμα. Αντιθέτως ο Λιάκος τονίζει ότι η Ελλάδα ήταν όντως μια χώρα χωρισμένη σε περιοχές κυριαρχίας των Γερμανών και των συνεργατών τους (στις πόλεις) και σε περιοχές κυριαρχίας της εξουσίας των ανταρτών (στην ύπαιθρο). «Η Ελλάδα ήταν μια μισοκατακτημένη χώρα». Το ΕΑΜ δημιούργησε δομές κρατικής κυριαρχίας και θεσμούς συμμετοχής των πολιτών, των περιφρονημένων αγροτών και των γυναικών. Ισως εδώ όμως πρέπει να προσέξουμε την παρατήρηση του Γαβρίλη Λαμπάτου («Το ΚΚΕ και η εξουσία», εκδ. Μεταίχμιο) σύμφωνα με τον οποίο όλοι αυτοί οι θεσμοί ήταν υποχρεωτικά υποκείμενοι στον ιδεολογικό πυρήνα των αντιλήψεων του ΚΚΕ για τη μεταπολεμική Ελλάδα. Η αποχή και η ένοπλη αντίδραση είναι κατά τον συγγραφέα τα δυο μεγάλα λάθη της Αριστεράς. Αποφεύγει όμως να λάβει σαφή θέση στο πώς το ΚΚΕ έφτασε σ’ αυτά τα λάθη. Μια θέση που δεν τον διευκολύνει στο να εξετάσει σε βάθος τις προθέσεις του ΚΚΕ σχετικά με την κατάληψη της εξουσίας.

Η πέμπτη περίοδος αφορά την εξέταση της μεταπολεμικής Ελλάδας ως μιας χώρας που έρχεται μετά από έναν πολιτικό, ιδεολογικό και οικονομικό κατακλυσμό. Η ελληνική μεταπολεμική πραγματικότητα  διαμορφώνεται σε τρεις περιόδους. Η πρώτη 1949-1963 όπου εδραιώθηκε το μεταπολεμικό πλέγμα εξουσίας. Η δεύτερη 1963-1967 είναι η περίοδος των κοινωνικών κινητοποιήσεων και των πολιτικών κρίσεων. Η τρίτη είναι αυτή της δικτατορίας των συνταγματαρχών 1967-1974. Οι δυο πρώτες περίοδοι πέρα από το στήσιμο της μεταπολεμικής εξουσίας συνδέονται με τις ροές της ξένης βοήθειας (Σχέδιο Μάρσαλ), τη διαμόρφωση μεγάλων επιχειρηματικών ομίλων έντονα συνδεδεμένων με την κρατική προστασία,  την άνοδο των μικρομεσαίων, μια ιδεολογία μείγμα εθνικισμού και ελεύθερου κόσμου, τον κυρίαρχο ρόλο της Εκκλησίας, τον δυισμό ανάμεσα στους συνταγματικούς θεσμούς και την παρακρατική εξουσία, την αδυναμία των Αμερικανών να κατανοήσουν πώς η Ελλάδα του 1965 ήταν μια διαφορετική χώρα απ’ αυτήν του 1947.

Η έκτη αφορά τη σύνδεση της Ελλάδας της Μεταπολίτευσης με την ευρωπαϊκή ενοποίηση και τον μετασχηματισμό της χώρας. Μια περίοδος κατά την οποία αρχικά η Ελλάδα πατούσε σε δυο βάρκες. Από τη μια ήταν η οικονομική κρίση και από την άλλη η αύξηση των προσδοκιών που γέννησε η καταστολή της επταετίας. Εμφανίζονται νέες ιεραρχίες και προτεραιότητες όπως ο καταναλωτισμός, η ιδιωτικότητα στη θέση του κοινοτικού πνεύματος της αγροτικής κοινωνίας, ο αυξημένος ρόλος των ΔΕΚΟ και των συνδικάτων τους, η μυθοποίηση του Πολυτεχνείου, η μετατροπή της κομματικής ένταξης σε στοιχείο ταυτότητας και όχι απλά τοποθέτησης στο κομματικό σύστημα, αλλά και η αποθέωση της Ρωμιοσύνης και του Μακρυγιάννη γίνονται προάγγελοι ενός ιδιότυπου αριστερού εθνικισμού. Ιδιαίτερη όμως προσοχή αποδίδει και στις σαρωτικές μεταρρυθμίσεις της δεκαπενταετίας 1974-1989, όχι όμως και σ’ αυτές της περιόδου 1996-2004.

Τελευταία έβδομη περίοδος είναι αυτή που αφορά τις διαδικασίες εσωτερίκευσης της παγκοσμιοποίησης στην Ελλάδα μετά το 1989. Εδώ μεταξύ πολλών άλλων εξετάζονται οι τεχνολογικές αλλαγές αλλά κυρίως τα μετά το 1989 μεταναστευτικά ρεύματα και οι εθνικισμοί που προβάλλουν στις οθόνες του Μακεδονικού και των πολέμων στην τότε Γιουγκοσλαβία. Εδώ η πολύτιμη μάχη του ιστορικού κατά του εθνικισμού κορυφώνεται. Είναι όμως μάλλον αμήχανη η περιγραφή της μεταβαίνουσας «Από τον ένα αιώνα στον άλλο» Ελλάδας (Ενατο κεφάλαιο). Γενικά τόσο η αντιμετώπιση του εκσυγχρονισμού ως μιας αποσπασματικής περιόδου, ως μιας καλής προσπάθειας από την οποία όμως έλειπε το ενδιαφέρον για το κοινωνικό ζήτημα όσο και η σύντομη και ελλιπής ανάλυση της ριζοσπαστικής Αριστεράς ως «ένα νέο κόμμα με μια άλλη ιδεολογία» που γεννήθηκε από το «παλιό οργανωτικό καβούκι του ευρωκομμουνισμού», καθώς και η μη συμπερίληψη των ΑΝΕΛ στις δυνάμεις της «έλξης του ερέβους» (βλέπε αντιθέτως Βασιλική Γεωργιάδου «Η Ακρα Δεξιά στην Ελλάδα 1965-2018», Καστανιώτης) δεν συνάδουν με το βάθος όλου αυτού του σημαντικού βιβλίου. Οι αφιερωμένες σελίδες στις πολιτιστικές εξελίξεις στην εκατονταετία αποτελούν ένα από τα πιο ενδιαφέροντα τμήματα του βιβλίου. Οχι τυχαία ο ιστορικός το αφιερώνει σ’ έναν από τους πιο δημιουργικούς συντελεστές του σύγχρονου ελληνικού πολιτισμού. Στη Μυρσίνη Ζορμπά.

Αντώνης Λιάκος
Ο ελληνικός 20ός αιώνας
Πόλις, σελ. 740
Τιμή 27,70 ευρώ