Λαλιά και ήθος ελληνικά

Ξεκινάω ακόμη μια φορά με μια έντονη διαμαρτυρία. Σε καμιά χώρα του κόσμου που έχει και τιμά την τέχνη και ιδιαίτερα το θέατρο δεν απαξιώνεται, δεν απορρίπτεται και δεν καλύπτεται ηθελημένα με το νεκροσέντονο της λήθης το θέατρο, η δραματουργία του παρελθόντος, όταν είναι γεγονός πως δεν έχει αξιωθεί από τον χρόνο, την κριτική και τη μνήμη της κοινότητας. Οταν μάλιστα έχει αποδειχθεί από την πράξη πως η περασμένη δραματουργία όταν παίχτηκε έκανε συχνά δεύτερη και τρίτη καριέρα. Πόσες φορές – παρ’ όλο που είχε αξιοποιηθεί και στο σινεμά – δεν επαναλήφθηκαν έργα του Ψαθά, του Τσιφόρου, του Ρούσσου, των Γιαλαμά – Πρετεντέρη με επιτυχίες από νεότερους ηθοποιούς κυρίως της κωμωδίας. Και αναφέρομαι στην κωμωδία διότι είναι το είδος που εύκολα παλιώνει, όταν κυρίως αναφέρεται, σατιρίζει και ξεμπροστιάζει τα σύγχρονα ήθη, τις πολιτικές ιδέες τις τρέχουσες, ακόμη και το νομικό πλαίσιο με τις παραβάσεις της εποχής.

Ο «Φον Δημητράκης» του Ψαθά, η «Χαρτοπαίκτρα» του, το «Ενας βλάκας και μισός», το «Ζητείται ψεύτης» κ.ά. έκαναν επανειλημμένα καριέρα και έδωσαν δείγματα της διάρκειάς τους όταν τα ερμήνευσαν ηθοποιοί με άλλες τεχνικές, αισθητική και αίσθηση του χιούμορ από τους πρώτους διδάξαντες. Από τον Λογοθετίδη στον Μπέζο, από τον Χρήστο Ευθυμίου στον Φιλιππίδη, από τον Γιαννίδη στον Καρακατσάνη άλλαξαν οι κωμικοί κώδικες, όμως όπως τα έργα του Μολιέρου, του Γκολντόνι, του Φεϊντό, έτσι και των ελλήνων κωμωδιογράφων ηθογράφων ενέχουν τα σπέρματα μιας συνέχειας, πιθανόν διότι, ενώ ο τεχνικός πολιτισμός τρέχει σαν αστραπή, ο πνευματικός και αισθητικός πάει σαν χελώνα. Πίσω από τα κρινολίνα του Μαριβό βρίσκονται γυναίκες και άντρες, συμπεριφορές, ελαττώματα, αμαρτίες και βλακώδεις ενέργειες, αλλά και πανέξυπνες λύσεις που τις συναντά κανείς στον Αριστοφάνη, τον Μολιέρο, τον Μαριβό, τον Φεϊντό, τον Γκόγκολ, αλλά και στον Ξενόπουλο, τον Μελά, τον Ψαθά και στον Γιαλαμά και τον Λάκη Μιχαηλίδη. Δεν κάνω ανοίκειες συγκρίσεις ποιότητας και γραφής και εύστοχης χαρακτηρολογίας. Αναφέρομαι στα αίτια, τις συγκρούσεις και τα ήθη που προκαλούν αλυσιδωτές αντιδράσεις κοινωνικών αντιθέσεων, αξιών και λαθών.

Το ίδιο συμβαίνει και με το δράμα, τα ίδια μεγάλα πάθη, τα ίδια εγκλήματα, οι ίδιες προδοσίες, τα ίδια κοινωνικά, πολιτικά και επιστημονικά ψεύδη βρίσκει κανείς στον Σοφοκλή και τον Ευριπίδη, στον Ρακίνα, τον Σαίξπηρ, τον Σίλερ, τον Ιψεν, τον Τσέχοφ έως τον Πιραντέλο και στην εποχή μας στον Μπρεχτ, τον Αρθ. Μίλερ και τον Πίντερ.

Ανεξάρτητα αν οι παλιότεροι ήρωες είχαν σπαθί και βοϊδάμαξα και οι σύγχρονοι Καλάσνικοφ και τζετ. Γι’ αυτό σήμερα εκείνο που διαφοροποιεί τις πράξεις μας είναι η ταχύτητα, η βιαιότητα και συχνά η αποτελεσματικότητα κάποιων ενεργειών.

ΑΠΑΞΙΩΣΗ. Αν διαμαρτύρομαι συχνά για την απαξίωση έργων της σκηνής που μας συγκλόνισαν στην Ελλάδα, γραμμένα από έλληνες συγγραφείς, και κατά την ταπεινή αλλά πολύχρονη επαφή με τη δραματουργία μας, θεωρώ ότι ισχύουν ακόμη, δεν παίζονται ώστε να τα μάθουν οι νεότεροι και οι παλιοί να απολαύσουν νέες, προχωρημένες αισθητικά ερμηνείες. Γνωρίζω ότι διεθνώς η θεατρική γραφή περνάει κρίση. Ούτε στην Αμερική ούτε στη Γαλλία ούτε στην Ιταλία, τη Γερμανία, τη Ρωσία υπάρχει μια συρροή νέων θεατρικών έργων.

Ακόμη και η Αγγλία δεν χαίρεται την ανάλογη ευφορία της εκπληκτικής συγκομιδής της δεκαετίας του ’70 – ’80. Η Ιρλανδία και η Ισπανία σήμερα τροφοδοτούν και το δικό μας ρεπερτόριο.

Τι άλλαξε σήμερα στην πολιτική, κοινωνική, ιδεολογική μας αβεβαιότητα ώστε δεν μας αφορούν οι κριτικές σκηνικές προσεγγίσεις του Καμπανέλλη, του Μάτεσι, της Αναγνωστάκη, του Μουρσελά, του Σκούρτη, του Καρρά, του Ευθυμιάδη για να μείνω στους μακαρίτες;

Μια άλλη διαπίστωση που είναι αποτέλεσμα πείρας και μακροχρόνιας παρατήρησης. Οταν οι έλληνες ηθοποιοί (όπως βεβαίως και οι Αγγλοι, Γάλλοι, Αμερικανοί, κ.λπ.) παίζουν ρόλους που μιλούν τη γλώσσα τους και συμπεριφέρονται στη ζωή ακολουθώντας την καθημερινή κίνηση, χειρονομία και μουσική της γλώσσας συχνά, ακόμη και οι άπειροι και οι λιγότερο ταλαντούχοι, χαίρονται επί τοις μιμήμασι, όπως λέει ο Αριστοτέλης και ικανοποιούν και το μέσο θεατρόφιλο κοινό που δεν είναι εθισμένο σε ήθη άλλων λαών που απαιτούν ξένα έργα.

Οταν μάλιστα υπάρχουν τηλεοπτικές σειρές που επιμελούνται τη «σκηνική» συμπεριφορά των ηθοποιών και οι σεναριογράφοι έχουν αίσθηση του νεοελληνικού ρυθμού του προφορικού λόγου, γίνονται θαύματα ερμηνείας. Παρακολουθώ τη σειρά «Αγριες μέλισσες» και νομίζω πως έχει μια έξοχη αποτύπωση της θεατρικής μας παιδείας. Βλέπω νέα παιδιά με σκηνικό, υποκριτικό ήθος έξοχο και καίρια αίσθηση του «ελληνικού ρυθμού» που λέει ο Καβάφης.

«170 ΤΕΤΡΑΓΩΝΙΚΑ». Ο Γιωργής Τσουρής, κύπριος ηθοποιός, γιος ενός από τους έξοχους ηθοποιούς που δημιούργησαν την ακμή του κυπριακού θεάτρου της δεκαετίας μετά το ’70, αξιόλογος συγγραφέας, κέρδισε φέτος το Βραβείο Δημήτρης Χορν. Εγραψε και συμπρωταγωνίστησε στο άκρως ενδιαφέρον έργο «170 τετραγωνικά (Moonwalk)», με σκηνοθέτη τον αξιόλογο Γιώργο Παλούμπη. Εκεί αναδεικνυόταν μια εξαιρετική αίσθηση του νεοελληνικού προφορικού ρυθμού της καθημερινής κουβέντας με τις σημαίνουσες παύσεις της, τις ακόμη πιο σημαίνουσες σιωπές της και κάτι ακόμη πιο σημαντικό τον χειρονομημένο λόγο, που αφήνει υπαινιγμούς ή παραπλανά.

Ο καθημερινός ελληνικός λόγος, καλύτερα η καθημερινή λαλιά, διάχυτη από εντάσεις, χαλαρότητες, ειρωνεία, βία, σοβαρότητα, σοβαροφάνεια, χιούμορ και πλάκα.

Ο Τσουρής έγραψε ένα έργο για ένα σύνηθες οικογενειακό χρονικό αντιθέσεων, εχθροτήτων, χυδαιότητας, τρυφερότητας, υπαινιγμών και τραυμάτων, τόσο σύνηθες που νομίζεις πως ακούς τα δρώμενα της διπλανής πόρτας και πιθανόν τα του οίκου σου. Δεν είναι ένα έργο με διάρκεια αλλά ένα δείγμα της παθογένειας της νεοελληνικής κοινωνίας και κυρίως οικογένειας.

* Το «Νσυν» προσαρμόζει την ύλη του ανάλογα με τις εξελίξεις. Η σημερινή στήλη δεν έχει τη θέση κριτικής, αλλά θεατρολογικού σημειώματος.