Στο μυαλό του Ερντογάν

Αν και συχνά εμφανίζεται η τάση να «διαβάζουμε» τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν ως έναν διεκδικητικό και αυταρχικό ηγέτη, άνευ άλλου τινός, μια πιο προσεκτική ματιά στις σημερινές συνθήκες της Τουρκίας και στα ενδεχόμενα της εκεί επερχόμενης κατάστασης θα έριχνε περισσότερο φως στα πράγματα.

Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν κυβερνά την Τουρκία από το 2003, αναδιαμορφώνοντάς τη βαθιά και στηρίζοντας τη δική του άνοδο στην «άνοδο των μη προνομιούχων» θρήσκων της Ανατολίας (αρχικά, δε, και των Κούρδων και λοιπών μειονοτήτων), των ξεχασμένων της πρότερης κεμαλικής διάταξης. Οι εκλογές του 2023 σημαίνουν ταυτοχρόνως την εκατονταετία από την ίδρυση της Τουρκικής Δημοκρατίας, την εικοσαετία διακυβέρνησης του ερντογανικού AKP, και την ολοκλήρωση της συμβολικής εγκαθίδρυσης του Ερντογάν ως ενός «νέου Ατατούρκ», με τον ίδιο να πρέπει να παραδώσει μια εμφανώς ισχυρότερη Τουρκία. Για τον ίδιο, το να χάσει αυτές τις εκλογές απλώς δεν είναι ένα εκ των ενδεχομένων. Και ναι μεν αυτό δείχνει τη… μεταθεσμική αντίληψη του Ερντογάν περί ταύτισης της μοίρας της Τουρκίας με τη δική του, υποκρύπτει όμως μια αλήθεια: το ποτάμι δε γυρίζει πίσω, η εποχή του κεμαλικού «εκσυγχρονισμού διά του εκδυτικισμού» και της εκκοσμίκευσης παρήλθε ανεπιστρεπτί (άλλωστε, είναι η χρεοκοπία αυτού του μοντέλου που κατέστησε εφικτή την άνοδο και κυριαρχία του Ερντογάν) και σίγουρα δεν έχουν ακόμα ανδρωθεί οι πιθανοί πολιτικοί διαχειριστές ενός ερντογανισμού-μετά-τον-Ερντογάν.

Μολαταύτα, τα πράγματα θα είναι μάλλον δύσκολα το 2023. Το νέο προεδρικό σύστημα προϋποθέτει τουλάχιστον το 50% των ψήφων, ένα 50% που κάποτε ο Ερντογάν το διέθετε αυτονόητα, αλλά σήμερα τίθεται εν αμφιβόλω. Η οικονομία της Τουρκίας δοκιμάζεται σκληρά προκαλώντας δυσαρέσκεια ακόμα και στους πιστούς του Ερντογάν, η στρατηγική του στη Συρία φτάνει σε κρίσιμη καμπή και δύο κόμματα πρώην συνοδοιπόρων του στο ΑΚΡ (συγκεκριμένα του πρώην πρωθυπουργού και ΥΠΕΞ καθηγητή Αχμέτ Νταβούτογλου, το Κόμμα του Μέλλοντος/Gelecek Partisi, και το επικείμενο κόμμα του πρώην υπουργού ΟικονομικώνΑλί Μπαμπατζάν με τη θρυλούμενη υποστήριξη του πρώην προέδρου Αμπνουλάχ Γκιουλ — θυμίζουμε την παροιμιώδη προόραση ότι «και την αντιπολίτευση, εμείς οι του ΑΚΡ θα τη γεννήσουμε») δύνανται να διεκδικήσουν αθροιστικά έως και 20% του εκλογικού σώματος σύμφωνα με τις μετρήσεις — κόβοντας, βέβαια, από τον ίδιο τον Ερντογάν. Ακόμα και αν το ύψος αυτού του ποσοστού διαψευσθεί, τα κόμματα των πρώην συνοδοιπόρων του Ερντογάν δημιουργούν θανάσιμο πρόβλημα. Ταυτόχρονα, ο Ερντογάν φρόντισε να δημιουργήσει ο ίδιος τον μέχρι πρότινος αναζητούμενο σοβαρό διεκδικητή του προεδρικού θρόνου του, χάνοντας δύο φορές (!) στη μετωπική σύγκρουση του μηχανισμού του με τον Εκρέμ Ιμάμογλου για τη διεκδίκηση της Κωνσταντινούπολης. Ο δε δυνητικά ενωτικός Ιμάμογλου είναι τα πάντα εκτός από ένα τυπικό στέλεχος του κεμαλικού CHP, με τις ομοιότητές του με το προσωπικό μοντέλο Ερντογάν να μην εξαντλούνται στη δημαρχία της Κωνσταντινούπολης και στην το πάλαι ποτέ ποδοσφαιρική θητεία. Είναι πολύ δύσκολο να φανταστούμε τους Νταβούτογλου και Μπαμπατζάν να στηρίζουν τον Ερντογάν σε έναν δεύτερο γύρο προεδρικών εκλογών. Ο στόχος ζωής του Ερντογάν σχετικά με το συμβολικό φορτίο των εκλογών του 2023 γίνεται όλο και δυσκολότερος, χωρίς να προβεί σε κινήσεις πολύ υψηλού ρίσκου, αλλά και πολύ υψηλών ενδεχόμενων κερδών.

Το συμπέρασμα για την Ελλάδα δεν είναι ένα ευφορικό «ο Ερντογάν χάνει», αλλά ακριβώς το αντίθετο. Οι αφελέστεροι των συμπατριωτών μας θεωρούν πως το ενδεχόμενο αντικατάστασης του Ερντογάν θα ήταν αυτόματα θετικό για την Ελλάδα – ως εάν η προηγούμενη, κεμαλική και μιλιταριστική, διακυβέρνηση της Τουρκίας να συνίστατο σε έναν παράδεισο ειρηνικής τρυφής για εμάς.

Ταυτόχρονα, όμως, το συμπέρασμα για την Ελλάδα είναι πως αποτελεί υπαρξιακής σημασίας μονόδρομο, για τον Ερντογάν προσωπικά, η επιλογή μονοπατιών όπως το θερμό επεισόδιο με τη χώρα μας (μόνο μετά από το οποίο θα καθόταν σε ένα τραπέζι διαπραγματεύσεων από το οποίο δεν διατίθεται να φύγει άπραγος), χωρίς την οποία δεν δύναται να προχωρήσει με αξιώσεις προς το 2023. Σε αυτό πρέπει να συνυπολογιστεί η σχεδόν μεταφυσική διάσταση που κατέχουν στην Τουρκία το απαραβίαστο των συνόρων της και η εδαφική της ακεραιότητα, η οποία θα μπορούσε μεσομακροπρόθεσμα να δοκιμαστεί de facto στα νοτιοανατολικά. Κοινώς, μένοντας αδρανής στις κύκλωθεν γεωπολιτικές αναταράξεις, η Τουρκία διαισθάνεται πως κινδυνεύει, με τρόπους που δεν είναι πάντοτε εμφανείς: η προβολή ισχύος κατά πάντων δεν συνιστά μόνο μια αδηφαγία και επιθυμία περαιτέρω ισχυροποίησης, αλλά και μια πρόληψη ενδεχομένων με ιδιαίτερη βαρύτητα για τη χώρα. Θα συνοψίζαμε το υπόρρητο δόγμα Ερντογάν ως εξής: «Αν διεκδικήσω, έχω να κερδίσω πολλά. Αν δεν διεκδικήσω, είναι θανάσιμα πιθανό να χάσω τα πάντα» – εξ ου και το διπλό παίγνιο με συμμετοχή στο ΝΑΤΟ και συνεργασία με τη Ρωσία (παρά τα παροδικά σκαμπανεβάσματα αυτής της συνεργασίας). Η Ελλάδα είναι ένα μόνο από τα πολλά μέτωπα της Τουρκίας – όχι ως χώρος πιθανού κινδύνου, αλλά πιθανών κερδών. Η κλιμάκωση με αυτήν όμως είναι η μόνη εφικτή επιλογή που έχει ο Ερντογάν, στην κατάσταση που έχει παραγάγει ο ίδιος για τον εαυτό του. Τα κέρδη που δεν έχει άλλη επιλογή παρά να φέρει μέχρι το 2023 πρέπει να είναι εμφανή και μετρήσιμα: ως προς την Ελλάδα, η επανειλημμένη διακήρυξη πολλών στελεχών πως «δεν θα υπάρξει εκμετάλλευση υδρογονανθράκων στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο χωρίς την Τουρκία» δίνει ένα περίγραμμα του απόλυτου μίνιμουμ.

Και η Ελλάδα; Θεωρώντας ότι η δεκαετής απώλεια πολιτικής και οικονομικής ανεξαρτησίας δεν επιφέρει γραμμικά απώλεια εθνικής κυριαρχίας, θα συνεχίσει να επικαλείται το Διεθνές Δίκαιο, ένας καλός ορισμός του οποίου θα ήταν «αυτό-που-δεν-τηρείται».