Οι πανδημίες στη μεγάλη λογοτεχνία

Είναι οι ημέρες που ανακαλύπτουμε ότι πίσω από τους δύο – τρεις λογοτεχνικούς τίτλους που συνδέονται με την πανδημία κι έρχονται πρώτοι στο μυαλό μας, ακολουθεί μια ολόκληρη σειρά. Μια κατηγορία μυθιστορημάτων με σχετική θεματολογία καθώς οι πανδημίες ήταν συχνά πυκνά παρούσες στην ιστορία. Και ο ρόλος τους ήταν αν όχι να επιχειρήσουν να προσφέρουν στον αναγνώστη μια εξήγηση, να δώσουν τουλάχιστον νόημα στην πρωτογενή εμπειρία του πανικού ή της απελπισίας. Να αποτελέσουν μια προσπάθεια παρηγορητική.

Δεν είναι τυχαίο ότι το γνωστότερο έργο της λεγόμενης λογοτεχνίας της πανδημίας γεννήθηκε μαζί με τη Μαύρη Πανώλη που παρέσυρε στον θάνατο 75 εκατομμύρια ανθρώπους την περίοδο 1348-53: αριθμός που αντιστοιχούσε στο 60% και σε ορισμένες περιοχές ακόμη και στο 90% του πληθυσμού της Ευρώπης. Κι αυτό δεν είναι άλλο από το «Δεκαήμερο» του Βοκκάκιου που γράφτηκε το 1353, όπου περιγράφονται 100 φρικιαστικές, ξεκαρδιστικές και ερωτικές ιστορίες τις οποίες διηγούνται επτά γυναίκες και τρεις άνδρες κατά τη διάρκεια δεκαήμερης καραντίνας σε μια βίλα της Τοσκάνης, στα περίχωρα της Φλωρεντίας. Καθώς η πανδημία μαστίζει τη Βόρεια Ιταλία, οι αυτοεξόριστοι ήρωες του Βοκκάκιου αφήνονται στις ιδιαίτερες αυτές αφηγήσεις, οι οποίες «καταπίνουν» το ουρλιαχτό εκείνων που πεθαίνουν έξω από τους τοίχους του ασφαλούς καταφυγίου τους, στο οποίο έχουν αυτοπεριοριστεί.

Η ΛΟΓΙΚΗ. H λογοτεχνία της πανδημίας δεν αναλύει μόνο τους λόγους εμφάνισης της επιδημίας, καθώς δεν είναι καν αυτός ο πρωταρχικός της σκοπός. Οι αφηγήσεις λειτουργούν περισσότερο ως υπενθύμιση ότι η λογική εξακολουθεί να υπάρχει σε κάποιο επίπεδο και ότι κι αν δεν υπάρχει νόημα σε όσα συμβαίνουν εκτός της καραντίνας, υφίσταται τουλάχιστον στις επινοημένες ιστορίες μας. H λογοτεχνία έρχεται να αποκαταστήσει την ανατροπή που προκαλεί η ασθένεια στην πάγια πεποίθηση ότι «ο κόσμος μάς ανήκει». Κι όπως λέει ο αφηγητής στην «Πανούκλα» του Αλμπέρ Καμί για την ασθένεια που καταστρέφει την πόλη Οράν στην Αλγερία, «υπάρχει ένα αφαιρετικό και ουτοπικό στοιχείο στην κακοτυχία. Αλλά όταν το αφηρημένο στοιχείο αρχίζει να σε σκοτώνει, πρέπει να δουλέψεις πάνω σε αυτό».

Η ανάγκη να πούμε ιστορίες, να χρησιμοποιήσουμε την αφήγηση για να αποδείξουμε κάποια σύνδεση με το παρελθόν που εξαλείφθηκε από την πανδημία, αποτέλεσε την κινητήρια δύναμη για τον καθηγητή αγγλικών Τζέιμς Σμιθ, ο οποίος είναι βασικός χαρακτήρας του μετά-αποκαλυπτικού και για μεγάλο χρονικό διάστημα λησμονημένου μυθιστορήματος που έγραψε ο Τζακ Λόντον το 1912 υπό τον τίτλο «The Scarlet Plague». Ο συγγραφέας τοποθετεί την πλοκή του έργου του στο μακρινό για εκείνον 2013, οπότε και ξεσπά ένας αιμορραγικός πυρετός που ονομάζεται Κόκκινος Θάνατος. Μολυσματικός και με ταχύτατη εξάπλωση εξελίσσεται σε θανατηφόρα μάστιγα που εξοντώνει τη συντριπτική πλειονότητα του παγκόσμιου πληθυσμού, με αποτέλεσμα έξι περίπου δεκαετίες μετά την εμφάνιση του ιού ο Σμιθ να δυσκολεύεται να πιστέψει ότι οι αναμνήσεις του από την εποχή ενός εκλεπτυσμένου πολιτισμού δεν αποτελούν ψευδαισθήσεις. Ακόμη κι όταν είναι αναγκασμένος να μιλήσει στα εγγόνια του για το πώς ήταν ο κόσμος πριν από την επέλαση του Κόκκινου Θανάτου, μερικές φορές φαντάζεται ότι όσα περιγράφει είναι ψέματα. Το φινάλε του βιβλίου τοποθετείται στο 2073. Κατά το ίδιο έτος ξεκινά η πλοκή του προφητικού έργου της Μαίρης Σέλεϊ «Ο τελευταίος άνθρωπος» (1826), το οποίο αν και υπήρξε εξόχως πρωτοποριακό έμεινε για περισσότερα από 180 χρόνια κρυμμένο στη σκιά του διασημότερου μυθιστορήματός της, του «Φρανκενστάιν».

«ΥΠΑΡΧΟΥΜΕ». Η λογοτεχνία αποτελεί περισσότερο μια πράξη επιβεβαίωσης των γεγονότων, μέσω της καταγραφής τους, παρά μια επαναστατική ενέργεια. Λειτουργεί ως ένα μέσο για να δηλώσουμε την ύπαρξή μας εν μέσω πανδημίας και ότι το μικρόβιο δεν μπορεί να μας φιμώσει, ακόμη κι αν αφανίζει τη σωματική μας υπόσταση. Αυτή είναι μία από τις σημαντικότερες διατυπώσεις του Τόνι Kούσνερ στο εμβληματικό θεατρικό έργο του «Αγγελοι στην Αμερική: ομοφυλοφιλική φαντασίωση για εθνικά θέματα». Αναμφισβήτητα το πιο κανονικό κείμενο που αναδύεται από τη φρίκη της κρίσης του AIDS, το τριών ωρών θεατρικό έργο του Κούσνερ απαρτίζεται από δύο μέρη: τις «Προσεγγίσεις της χιλιετίας» και την «Περεστρόικα». Και υφαίνει δύο αφηγηματικά θέματα: την ιστορία του πλούσιου Πράιορ Ουόλτερ, ο οποίος αφού θα διαγνωστεί με HIV θα εγκαταλειφθεί από τον εξοργισμένο εραστή του Λούις Αϊρονσον, και την άφιξη στην πόλη της Νέας Υόρκης του καταπιεσμένου ομοφυλόφιλου μορμόνου ρεπουμπλικανού Τζο Πιτ, ο οποίος εργάζεται ως υπάλληλος σε δικηγορικό γραφείο και συνάπτει σχέση με τον Λούις.

Οι περισσότεροι αναγνώστες που διαβάζουν κείμενα σχετικά με τις πανδημίες, ωστόσο, στρέφονται σε χαρτόδετα βιβλία που βρίσκουν στα βιβλιοπωλεία των αεροδρομίων όπως «Το στέλεχος Ανδρομέδα» του Μάικλ Κράιτον που αφορά έναν διαστρικό ιό, το «Ξέσπασμα» του Ρόμπιν Κουκ που αναφέρεται σε μια φανταστική θανατηφόρα επιδημία παρόμοια με εκείνη του ιού Εμπολα ή το μετα-αποκαλυπτικό έπος του Στίβεν Κινγκ «Το κοράκι», στο όποιο αποτυπώνεται η ζωή των ελαχίστων εκείνων που επιβίωσαν στην αμερικανική ήπειρο μετά την επέλαση μιας γρίπης που εξαπλώθηκε αστραπιαία και αφάνισε το 99,4% του πληθυσμού. Οι επιζώντες πρέπει να έρθουν αντιμέτωποι με τα φαντάσματα των πόλεων που έχουν μείνει όρθια και την πάλη μεταξύ καλού και κακού, που έχει χαρακτήρα ο οποίος μοιάζει βγαλμένος από την Αποκάλυψη.