Τα «παιδιά του Πικετί» κάνουν φασαρία

Tα σχετικά στοιχεία έχουν πάψει πια να εντυπωσιάζουν, οι ανισότητες θεωρούνται στις μέρες μας κάτι φυσιολογικό ή, εν πάση περιπτώσει, αναπόφευκτο. Αυτή η ανακάλυψη, όμως, για κάποιον λόγο προκάλεσε θόρυβο: οι 400 πλουσιότεροι Αμερικανοί φορολογούνται λιγότερο από τον μέσο πολίτη της χώρας τους. Με άλλα λόγια, οι Τραμπ, οι Ζάκερμπεργκ και οι Μπάφετ αυτού του κόσμου πληρώνουν, σε σχέση με τα εισοδήματά τους, λιγότερο φόρο από τις γραμματείς τους. Ή από τους δασκάλους

Το αποκάλυψαν, και το απέδειξαν, οι «Piketty Boys», όπως αποκαλούνται στις Ηνωμένες Πολιτείες οι γάλλοι οικονομολόγοι Εμανουέλ Σαέζ και Γκαμπριέλ Ζουκμάν, που έχουν συνυπογράψει πολλές εργασίες με τον συγγραφέα του Κεφαλαίου στον 21ο αιώνα. Ανάλογη επιτυχία προδιαγράφεται και για το δικό τους βιβλίο, τον Θρίαμβο της αδικίας, που κυκλοφόρησε στην Αμερική τον περασμένο Οκτώβριο, ενώ εδώ και δεκαπέντε ημέρες κοσμεί και τις προθήκες των γαλλικών βιβλιοπωλείων.

Οι ίδιοι δηλώνουν υδραυλικοί. «Η φορολογία είναι πάνω απ’ όλα μια ιστορία ροών και διαρροών» λέει ο Ζουκμάν στη δημοσιογράφο του περιοδικού L’ Obs που τους επισκέφθηκε στο Μπέρκλεϊ. «Το βιβλίο μας δείχνει ότι αν υπάρχει μια κοινωνική και πολιτική ζήτηση για μεγαλύτερη ανακατανομή, μπορούμε θαυμάσια να κάνουμε μαστορέματα».

Αλλά ας πάρουμε το ζήτημα από την αρχή. Προτού κάνουν πίσω στις αρχές της δεκαετίας του 1980, οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν σε όλη τη διάρκεια του 20ού αιώνα πρωτοπόρες στη δημοκρατική διαχείριση των ανισοτήτων μέσω της φορολογίας. Ο ομοσπονδιακός φόρος εισοδήματος θεσπίστηκε το 1913. Από το 1931 ως το 1935 ο φόρος στις μεγάλες περιουσίες αυξήθηκε από 20% σε 70%, ενώ κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο άγγιξε το 100%! Η Αμερική σχεδόν υιοθέτησε την έννοια του μέγιστου νόμιμου εισοδήματος… Κι ύστερα ήρθε ο Ρόναλντ Ρίγκαν, που πραγματοποίησε στροφή 180 μοιρών, εγκατέλειψε τα λαϊκά στρώματα και μείωσε το 1986 τον φόρο στους πολύ πλούσιους στο 28%, το μικρότερο ποσοστό σε όλο τον ανεπτυγμένο κόσμο. «Το μεγαλύτερό του επίτευγμα», λέει ο Σαέζ, «ήταν ότι έπεισε τους Αμερικανούς και όλο τον πλανήτη ότι η προοδευτική φορολογία είναι αδύνατη».

Και τώρα; Αντίθετα με τη διαδεδομένη άποψη ότι η παγκοσμιοποίηση καθιστά αδύνατη τη φορολόγηση των πλουσίων και ότι η φοροδιαφυγή είναι νόμος της φύσης, τα «παιδιά του Πικετί» προτείνουν τη συνέχιση της ιδεολογικής επανάστασης που ξεκίνησε ο Ρούζβελτ, ο οποίος θεωρούσε τη φορολογία εργαλείο για τη μείωση των ανισοτήτων και όχι για την είσπραξη χρημάτων από τα δημόσια ταμεία. «Ο ακραίος πλούτος είναι σαν τις εκπομπές των αερίων θερμοκηπίου» εξηγεί ο Σαέζ στην απεσταλμένη του γαλλικού περιοδικού. «Οπως ο φόρος στον άνθρακα δεν αποσκοπεί στην είσπραξη χρημάτων αλλά στη μείωση των εκπομπών, το ίδιο συμβαίνει με τη φορολογία στα πολύ υψηλά εισοδήματα».

Οι δύο γάλλοι οικονομολόγοι δεν θέλουν να «απαγορεύσουν» στους Αμερικανούς να γίνουν εκατομμυριούχοι. Με τη φορολογική τους μεταρρύθμιση, όμως, θέλουν να τους εμποδίσουν να παραμείνουν εκατομμυριούχοι. Οπως είναι φυσικό, προκάλεσαν το ενδιαφέρον των υποψηφίων του Δημοκρατικού Κόμματος στις φετινές εκλογές. Το επιτελείο του Μπέρνι Σάντερς ζήτησε τη βοήθειά τους για να προετοιμάσει το σχέδιο φορολογίας των κληρονομιών και η Ελίζαμπεθ Γουόρεν τούς προσέγγισε για να συγκεκριμενοποιήσει τον φόρο που θα προτείνει στον πλούτο.

Η θεωρία του Σαέζ και του Ζουκμάν έχει δεχθεί βέβαια και κριτική. Ορισμένα ρεπουμπλικανικά think tanks τούς κατηγόρησαν ότι αλλοίωσαν δεδομένα προς όφελος πολιτικών φιλοδοξιών. Ο Βόιτσεκ Κόπτσουκ, ένας καθηγητής Οικονομίας στο Columbia που έχει συνεργαστεί με τον Σαέζ στο παρελθόν, επισημαίνει ότι η μέτρηση των ανισοτήτων του πλούτου είναι κάτι σύνθετο και δεν πρέπει να παρουσιάζεται ούτε με κατηγορηματικό ούτε με στρατευμένο τρόπο. Αλλά οι δύο οικονομολόγοι δεν μετανιώνουν για τη μεθοδολογία που ακολούθησαν ούτε για τους τόνους που έχουν υιοθετήσει. «Ενα ουδέτερο βιβλίο για τη φορολογία είναι βαρετό, δεν ενδιαφέρει παρά έναν μικρό κύκλο των οικονομολόγων» τονίζει ο Σαέζ. «Το ζήτημα των φόρων όμως έχει κεντρικό χαρακτήρα σε μια δημοκρατία».

Μα μπορεί πράγματι να ξεκινήσει μια αντεπανάσταση από την Αμερική; Μπορεί μια πλουτοκρατία, όπως τη χαρακτηρίζουν οι συγγραφείς, να γίνει ένα μοντέλο φορολογικής δικαιοσύνης για τις ευρωπαϊκές χώρες; «Ναι, εδώ ενθουσιάζεσαι πιο εύκολα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν κρατήσει έναν ιδεαλισμό στην πολιτική που έρχεται σε αντίθεση με έναν κυνισμό που παρατηρείται στην Ευρώπη» απαντά ο Ζουκμάν. Ηταν φυσιολογικό λοιπόν το βιβλίο τους να πρωτοκυκλοφορήσει εκεί και να έρθει στη συνέχεια στη Γαλλία των Κίτρινων Γιλέκων. Ενός κινήματος που, σύμφωνα με τους δύο οικονομολόγους, έχει όλα τα χαρακτηριστικά μιας «φορολογικής εξέγερσης».

Ενας γιγαντιαίος «γραμμικός φόρος»

Διπλωματούχος της Normale-Sup και του ΜΙΤ, ο γάλλος οικονομολόγος έφτασε το 2002 στο Μπέρκλεϊ. Ελαβε την αμερικανική υπηκοότητα. Τιμήθηκε με το βραβείο John-Bates-Clark. Και έλαβε την άδεια να μελετήσει – υπό αυστηρή επιτήρηση – 170 εκατομμύρια δηλώσεις εισοδήματος αμερικανών πολιτών που είχε αφαιρεθεί το όνομά τους. Τα αποτελέσματα αυτής της μελέτης, σε συνδυασμό με έρευνες για τα νοικοκυριά, τα κέρδη των πολυεθνικών και μακροοικονομικούς υπολογισμούς, οδήγησαν στο πολύκροτο συμπέρασμα για τους 400 πλουσιότερους Αμερικανούς. Οπως γράφουν στο βιβλίο τους ο Σαέζ και ο Ζουκμάν (ένα αχώριστο δίδυμο από τότε που ο πρώτος κάλεσε τον δεύτερο στο Μπέρκλεϊ, το 2013), το αμερικανικό φορολογικό σύστημα μοιάζει με έναν γιγαντιαίο γραμμικό φόρο (flat tax), έναν αναλογικό (proportional) και όχι προοδευτικό (progressive) φόρο δηλαδή, που όσο πλησιάζεις στην κορυφή, και φτάνεις τους δισεκατομμυριούχους, γίνεται φθίνων (regressive).