«Η πολιτική ορθότητα αφυδατώνει το γέλιο»

Τα τελευταία χρόνια ανατέμνει πτυχές των εσωτερικών διαδρομών της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Το νέο της βιβλίο «Οι παράξενες ιστορίες της κυρίας Φι» (εκδ. Καστανιώτης) αποτελείται από σύντομα αφηγήματα που παρακολουθούν το απροσδόκητο σε κάθε μας βήμα. Στη συνέντευξη που ακολουθεί η συγγραφέας και καθηγήτρια Ψυχολογίας μιλά πέρα από το βιβλίο, για ό,τι δυσερμήνευτο βιώνουμε (και εσχάτως βιώνουμε πολλά).

Αναφέρετε στο βιβλίο: «Μια από τις μεγαλύτερες βιαιοπραγίες κατά του ανθρώπου είναι η επιβολή της σοβαρότητας και της θλίψεως». Θεωρείτε πως οι εκφάνσεις της πολιτικής ορθότητας και ένα διογκωμένο πλαίσιο κατάθλιψης αποτελούν ένα νέο κοινωνικό φαινόμενο;

Η κυρία Φι δεν αγαπά τους χωροφύλακες των αυθόρμητων σκέψεων. Ανάμεσα στην ιδέα και την πράξη πέφτει η σκιά. Η κυρία Φι αγαπά τις ανοριοθέτητες σκέψεις, αγαπά την ειρωνεία, σιχαίνεται τη σοβαροφάνεια. Η πολιτική ορθότητα αφυδατώνει τον αυθορμητισμό, το γέλιο το ανατρεπτικό, την αβίαστη έκφραση του συναισθήματος. Με κάποιον τρόπο δηλαδή σκέφτομαι ότι η κυρία Φι γεννιέται μέσα από τα ερείπια της πολιτικής ορθότητας. Προφανώς η κυρία Φι δεν τα πάει καλά με τη συνακόλουθη επιβολή της σοβαρότητας και της θλίψεως. Δεν θα μπορούσε να ήταν αλλιώς. Οι αβεβαιότητες που την κατατρύχουν, το ανοιχτό στην έκπληξη και στο αναπάντεχο βλέμμα της, ο μετεωρισμός της ανάμεσα σε μια συνεχή απορία για τα πράγματα, ο αυτοσαρκασμός της, όλα αυτά την κάνουν να ζει και να πορεύεται εκτός κανονιστικών προδιαγραφών. Μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο, προσπαθεί να γιατρέψει με έναν δικό της τρόπο τον γιο της που πάσχει από μελαγχολία. Εξω από συνταγολογίες και εύπεπτες συνταγές για το τι σημαίνει και πώς πρέπει να είσαι ευτυχής. Η νορμαλιτέ για εκείνην είναι μια ύποπτη συνθήκη, κλέβει κάτι από τους χυμούς της σκέψης και της ύπαρξής σου.

Δεκαετίες τώρα, παρατηρείτε την εσωτερική γεωγραφία του ανθρώπου. Πώς βλέπετε σήμερα τη συμπεριφορά του μέσου Ελληνα;

Ζούμε το αφήγημα του τέλους της κρίσης. Εχω την αίσθηση ότι οι συμπολίτες μας νιώθουν μια βαθιά κόπωση. Μια κούραση που μου θυμίζει γήρας. «Νιώθω να με τυλίγει λίγο λίγο ένα πέπλο από αναισθησία. Το διαπιστώνω απλά χωρίς γι’ αυτό να θλίβομαι». Είναι τα λόγια που διαλέγει ο Φρόιντ σε μια επιστολή του προς τη Λου Σαλομέ για να περιγράψει την κόπωση που φέρνει στον οργανισμό του το γήρας. Αυτή η έξοχη περιγραφή του γήρατος ταιριάζει, ανεξαρτήτως ηλικίας, σε πολλούς γύρω μας ανθρώπους. Η κρίση φανέρωσε αδυναμίες και εξίσου κρυμμένες ανθεκτικότητες. Δεν είναι τα πράγματα που μας ταράζουν, αλλά οι ερμηνείες που κάνουμε γι’ αυτά. Πώς ερμηνεύσαμε όσα ζήσαμε αυτή τη δεκαετία; Πώς βιώσαμε τον εαυτό μας; Τι γεύση μας άφησε η εμπειρία του εαυτού μας; Εναν φόβο; Mια ανησυχία; Mια παραξενιά; Ηλθαμε σε επαφή με ευάλωτα κομμάτια του εαυτού μας, που ίσως δεν φανταζόμασταν καν ότι είχαμε; Δεν υπάρχει ένας τρόπος να καταγραφεί η εσωτερική γεωγραφία μας. Είναι όσα χάθηκαν, όσα κερδήθηκαν, όσα φανταστήκαμε ότι χάθηκαν και όσα φανταστήκαμε ότι κερδίσαμε. Μένει μια κούραση, μια προσφυγή σε μια χαμηλόφωνη κανονικότητα δίχως μεγάλες προσδοκίες, δίχως δυνατές επιθυμίες, μια «αθορυβοποίηση» της ζωής. Σε πείσμα όλων των εποχών, σε πείσμα όλων των καιρών, στον νου μου έρχεται ένας στίχος του Καρούζου: «Θα σωθούμε από μια γλυκύτητα στεφανωμένη από αγκάθια».

Από τι υλικά αποτελείται η κυρία Φι;

Σαν αιφνίδιο φως ξεκίνησε να σμιλεύεται η κυρία Φι. Προφανώς όμως η ύπαρξή της προετοιμαζόταν, μεταξύ συνειδητού και ασυνειδήτου, πολλά χρόνια πριν. Αντιφάσεις, απορίες, θαυμασμό, τρόμο, απροσμέτρητη συμπόνια στον άνθρωπο συνθέτουν τα υλικά μέσα από τα οποία ζει. Αφοσιωμένη στη ζωή, με τον δικό της τρόπο διαχειρίζεται μια παράλογή μέσα στην καθημερινότητα της πραγματικότητα.

Οι ιστορίες του βιβλίου έχουν μια ποιητική χροιά, στο μεταίχμιο, θα έλεγε κανείς, μεταξύ ζωντανού και νεκρού. Πώς εξελίχθηκαν αυτά μέσα σας έτσι ώστε να αποτυπωθούν;

Το μεταίχμιο μεταξύ ζωντανού και νεκρού είναι ένα κεντρικό μοτίβο που βλέπω να επανέρχεται στα βιβλία μου. Αρχίζοντας από το πρώτο, «Η κόρη της Ανθής Αλκαίου», όπου ένα κοριτσάκι πασχίζει να γιατρέψει τη μαμά του. Η εντεκάχρονη κόρη, με κάθε θεμιτό και αθέμιτο τρόπο, πασχίζει να ζωντανέψει τη βουβή και σαν άγαλμα παγωμένη από την κατάθλιψη μητέρα. Πολλά χρόνια μετά κάτι αντίστοιχο προσπαθεί να πετύχει ο ήρωάς μου στο πρόσφατο μυθιστόρημα μου «Ο Ελληνας ασθενής». Ερωτευμένος με το σπασμένο άγαλμα της Αφροδίτης που βρίσκει στο χωράφι του στη Μήλο, λίγο πριν από την Ελληνική Επανάσταση του ’21, χάνει το μυαλό του σε μια απέλπιδα προσπάθεια να κάνει το άγαλμα να μιλήσει. Ο αγώνας να ζωντανέψεις το άγαλμα της Αφροδίτης, ή μια βυθισμένη στην αλαλία της κατάθλιψης μητέρα, θυμίζει κάτι από τον αγώνα της γραφής. Ομως οι λέξεις πάντα υστερούν, είναι δόλιες, είναι πάντα πιο φτωχές απ’ ό,τι είχες θελήσει. Αν όμως όλα τελούν υπό εξαφάνιση, αν ωσεί απόντα γίνονται τα παρόντα, η γραφή έρχεται να προτάξει μια ανατροπή. Διακόπτει την απουσία. Μια ψευδαίσθηση ανυπακοής στη λήθη και στον θάνατο.