Η επιδημία του φόβου

Λίγα πράγματα ξυπνούν περισσότερο το αίσθημα του φόβου από μια νέα επιδημία. Η αίσθηση ότι υπάρχει μια αόρατη απειλή, για την οποία υπάρχει αβεβαιότητα ως προς την έκβαση (ήπιο ή βαρύ κρούσμα, απλή ταλαιπωρία ή απειλή για τη ζωή) και η οποία διαδίδεται μέσα από τις απλές καθημερινές πρακτικές κοινωνικού συγχρωτισμού, γεννά ένα αίσθημα διακινδύνευσης το οποίο είναι σχεδόν αφόρητο. Συνεισφέρει βέβαια σε αυτό και η εδραιωμένη πεποίθηση ότι τέτοιες απειλές ήταν υπόθεση του παρελθόντος, ότι η ανάπτυξη της σύγχρονης ιατρικής μάς προφυλάσσει, ότι πλέον κινδυνεύουμε περισσότερο από τις ασθένειες της ευημερίας, αυτές για τις οποίες η ευθύνη αφορά και τα ίδια τα υποκείμενα και τον τρόπο ζωής που επιλέγουν.

Θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι μια σημαντική πλευρά της νεωτερικότητας ήταν η υπόσχεση ενός περιορισμού του φόβου. Τα σύγχρονα κράτη με την επέκταση των διοικητικών, οικονομικών, πολεοδομικών, αστυνομικών και «βιοπολιτικών» αρμοδιοτήτων τους διακήρυξαν σε όλους τους τόνους ότι φέρνουν περισσότερη ασφάλεια. Αυτό, άλλωστε, ήταν και το όφελος που δικαιολογούσε το κόστος τής πολύ μεγαλύτερης δυνατότητας κρατικής παρέμβασης σε όλες τις όψεις της κοινωνικής ζωής, συμπεριλαμβανομένης της ιδιωτικής. Το ίδιο ισχύει και για την επιστημονική πρόοδο που επίσης κατεξοχήν παρουσιάστηκε ως ο δρόμος για την τεχνική καθυπόταξη της φύσης και συνακόλουθα τον έλεγχο και τον ριζικό περιορισμό του φόβου που αυτή μπορούσε να προκαλέσει.

Βέβαια, η ίδια η εξέλιξη της νεωτερικότητας έδειξε ότι αντί για τον περιορισμό των φόβων είχαμε την ανάδυση νέων φόβων. Μάλιστα, ο φόβος έγινε κομβικό στοιχείο των μεγάλων πολιτικών αντιπαραθέσεων. Ο φόβος του ξένου τροφοδότησε όλες τις παραλλαγές του ρατσισμού, με αποκορύφωμα τις εξοντωτικές πολιτικές του ναζισμού. Ο «κόκκινος τρόμος» νομιμοποίησε τις διάφορες παραλλαγές αυταρχικών στροφών και νομοθεσιών, ενώ κράτη και πολιτικά κινήματα επένδυσαν στην καταλυτική και αποδιαρθρωτική λειτουργία του φόβου επιλέγοντας ανάλογα μέσα και πρακτικές. Ακόμη και η σχετικά μακρά περίοδο ειρήνης που ακολούθησε δύο αιματηρούς παγκόσμιους πολέμους στηρίχτηκε σε αυτό που ορίστηκε ως «ισορροπία του τρόμου».

ΑΝΤΙΦΑΤΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ. Ομως, από ένα σημείο και μετά η ιδιότυπη αυτή «οικολογία του φόβου» άρχισε να μετασχηματίζεται. Το ζήτημα του περιβάλλοντος, με αποκορύφωμα την τρέχουσα επικείμενη κλιματική καταστροφή, ήρθε να αναδείξει ως παράγοντα κινδύνου και αιτία φόβου το ίδιο το κυρίαρχο οικονομικό μοντέλο, αυτό που υποτίθεται ότι κατεξοχήν συνέβαλε στον περιορισμό του φόβου. Το πόσο αποσταθεροποιητικός είναι αυτός ο φόβος φαίνεται και στις αντιφατικές αντιδράσεις που υπάρχουν: από τη μια η αγωνία για έναν πλανήτη που με μαθηματική ακρίβεια οδεύει στο να καταστεί σε μεγάλες εκτάσεις αβίωτος και από την άλλη η άμεση ή έμμεση άρνηση του προβλήματος, ιδίως από τη στιγμή που διακυβεύει ιδιαιτέρως προσοδοφόρες οικονομικές και κοινωνικές πρακτικές.

Αλλά και ευρύτερα η διαπίστωση ενός μεγάλου φάσματος κινδύνων που σχετίζονται με μια ορισμένη εκδοχή οικονομικής και τεχνολογικής προόδου, από τα τροχαία ατυχήματα έως τους διατροφικούς και περιβαλλοντικούς κινδύνους, ενισχύει την αίσθηση ενός διαρκούς και διάχυτου άγχους, ενός «ρευστού φόβου», για να δανειστούμε τον τίτλο ενός βιβλίου του Ζίγκμουντ Μπάουμαν. Δεν είναι τυχαίο ότι παρατηρείται σε αυτό το τοπίο μια εκ νέου επένδυση πολλών ανθρώπων σε ένα ευρύ φάσμα από ανορθολογικές πεποιθήσεις και μια ιδιότυπη κρίση εμπιστοσύνης στην επιστήμη (που με τη σειρά της γεννά νέους φόβους, εάν κρίνουμε από την ανησυχία που εύλογα προκαλεί το «αντιεμβολιαστικό κίνημα»).

Το παράδοξο είναι ότι την ίδια ώρα που υποτίθεται ότι πρόοδος σημαίνει περιορισμό του φόβου και του κινδύνου το κυρίαρχο οικονομικό και κοινωνικό υπόδειγμα σε μεγάλο βαθμό επενδύει στην ανάληψη κινδύνων. Η τρέχουσα ανάδειξη της επιχειρηματικότητας ως της κατεξοχήν κοινωνικής αρετής (σε αντιδιαστολή π.χ. με την εργατικότητα, την κοινωνική αλληλεγγύη ή την αποταμίευση) συχνά παραβλέπει να υπογραμμίσει ότι η επιχειρηματικότητα περιλαμβάνει και την ανάληψη κινδύνων, χωρίς εγγύηση ή εξασφάλιση. Αλλωστε, είναι γνωστό ότι αποτελεί εγγενή αντίφαση της αγοράς το γεγονός ότι σε περιόδους ανόδου επιβραβεύει την απουσία φόβου και την άγνοια κινδύνου, την ώρα που σε περιόδους κρίσης χρησιμοποιεί ως μηχανισμό διόρθωσης τον πανικό. Την ίδια ώρα το άτομο καλείται να αναλάβει το ίδιο ένα αυξανόμενο μερίδιο της αντιμετώπισης του κινδύνου (εφόσον οι αποταμιεύσεις ή οι ασφαλιστικές εισφορές του επενδύονται στις αγορές) ή να φροντίσει το ίδιο για να συμπληρώσει με ατομικό κόστος τα κενά που αφήνουν η υποχώρηση της κοινωνικής προστασίας και η ιδιωτικοποίηση του συστήματος υγείας.