«Βόρειος» εξπρεσιονισμός

Τρία χρόνια υπόδικος, πέντε φυλακισμένος και οκτώ σε μια σχεδόν εθελούσια φυλακή στο σπίτι του, στο δωμάτιό του, ο Γιον Γάμπριελ Μπόρκμαν είναι ο κεντρικός ήρωας του ομώνυμου θεατρικού του Ιψεν (1828-1906). Πτωχευμένος τραπεζίτης που αμαύρωσε τη φήμη του, ο Μπόρκμαν είναι ο άνδρας που αρνήθηκε τον έρωτά του για την Ελα και παντρεύτηκε τη δίδυμη αδελφή της Γκούνχιλντ, η οποία και θα του εξασφάλιζε τα χρήματα για να πραγματοποιήσει τα σχέδιά του. Σε αυτή την τελευταία του νύχτα τον βλέπουμε να βγαίνει από την απομόνωσή του αποφασισμένο να πείσει τον μονάκριβο γιο του Ερχαρτ να καθαρίσει το όνομα της οικογένειας. Οσο για τον ίδιο τον Ερχαρτ, αποτελεί αντικείμενο αντιπαράθεσης και διεκδίκησης ανάμεσα στις δίδυμες: Γιατί μπορεί να τον γέννησε η Γκούνχιλντ, ωστόσο τον μεγάλωσε η Ελα, η οποία, άρρωστη πια, επιστρέφει στους Μπόρκμαν.

Γραμμένο το 1896, το προτελευταίο έργο του νορβηγού δραματουργού (ακολούθησε το «Οταν ξυπνήσουμε εμείς οι νεκροί») πραγματεύεται με τρόπο αμείλικτο σχεδόν την αντιπαράθεση παλιού και νέου, είτε μέσα από τη «μάχη» πατέρα – γιου, είτε μέσα από τη σχέση του γιου με μια ώριμη και μια νεότερη, συγχρόνως, γυναίκα. Στην κορυφή της οικείας, για τον συγγραφέα, θεματολογίας – αμαρτίες γονέων, προβληματική οικογένεια, αστική κοινωνική υποκρισία, ανάγκη φυγής –  στέκεται αυτή η ανελέητη άρνηση αποδοχής του θανάτου, του τέλους.

Για τον Γιάννη Χουβαρδά είναι ο τρίτος Ιψεν («Εντα Γκάμπλερ», «Αρχιμάστορας Σόλνες») που ανεβάζει. Επιλέγοντας το Υποσκήνιο Β’ του Μεγάρου, έναν χώρο που σχεδόν συνωμοτεί για το αποτέλεσμα, και με τη σκηνογραφική υπογραφή της Εύας Μανιδάκη, ξεπηδά ένας σχεδόν μεσαιωνικός χώρος, σαν βγαλμένος από τον κρύο και παγωμένο Βορρά.

Μέσα σε αυτό το μυθικό τοπίο, με τα νερά, τα βάθη και τα σκότη (φωτισμοί Λευτέρης Παυλόπουλος), ο σκηνοθέτης, έξω από κάθε ρεαλιστική προσέγγιση, ακολουθεί – συγχρόνως με μια κρυφή επιταγή του συγγραφέα – τη δική του ανάγκη έκφρασης: Καταθέτει έναν «Μπόρκμαν» ποιητικού εξπρεσιονισμού, κόντρα σε κάθε κλασική και ρεαλιστική προσέγγιση. Μέσα σε αυτή την οπτική, όπου το ένα συμπληρώνει το άλλο, οι ήρωές του είναι σαν να ξεπηδούν από το ίδιο αυτό μυθικό σύμπαν (τα κοστούμια είναι της Ιωάννας Τσάμη), λες και δεν τους χωράει ο «κανονικός» κόσμος. Οι ήχοι και οι μουσικές του Θοδωρή Οικονόμου αποδεικνύονται για άλλη μια φορά καθοριστικά για το σκηνικό αποτέλεσμα.

Με την καινούργια και λειτουργική μετάφραση της Ερις Κύργια, η παράσταση, συνεπής στις προθέσεις της, είναι παράλληλα ένα άρτια καλοκουρδισμένο ρολόι: κάθε λέξη, κάθε κίνηση υπακούν στην απόλυτη ακρίβεια. Κορυφαία η ερμηνεία της Ρένης Πιττακή, η οποία έχει πλήρως ενσωματώσει τον ρόλο της Γκούνχιλντ και τον φέρνει βιωμένο πάνω στη σκηνή. Η Ελα της Λυδίας Φωτοπούλου διαθέτει τα αντίστοιχα υποκριτικά χαρακτητηριστικά. Ωστόσο αυτός ο «Μπόρκμαν» μοιάζει σαν να μετατοπίζεται προς τις δύο αδελφές, αφήνοντας τον κεντρικό ήρωα σε μια θολή μετάβαση, την οποία υπηρετεί ο Νίκος Χατζόπουλος.

Ο «Γιον Γκάμπριελ Μπόρκμαν» του Γιάννη Χουβαρδά αποτελεί μια δυνατή στιγμή στην πολυετή πορεία του σκηνοθέτη, που καταθέτει, παράλληλα, και μια πρόταση για να δούμε αλλιώς τον Ιψεν, έξω από κάθε αναμενόμενη προσέγγιση.

O άνθρωπος πίσω από τα «Ποντίκια»

Δεν προλαβαίνει να ανοίξει το ταμείο και οι θέσεις κλείνουν στο λεπτό: Κάπως έτσι περιγράφεται ο φρενήρης ρυθμός με τον οποίο το αθηναϊκό κοινό ψάχνει να βρει ένα εισιτήριο για την παράσταση «Ανθρωποι και ποντίκια». Το έργο του Τζον Στάινμπεκ που μετέφερε στη σκηνή του Cartel ο Βασίλης Μπισμπίκης (φωτογραφία) συνεχίζει ακάθεκτο την πορεία του και μοιάζει ανεξάντλητο στην επιτυχία.

«Παιδί» του σκηνοθέτη Γιάννη Οικονομίδη, από τον οποίο πήρε πολλά, όπως ομολογεί ο Βασίλης Μπισμπίκης, ανέτρεψε το εγχώριο θεατρικό τοπίο. Οι παραστάσεις του, ένας συνδυασμός ωμού ρεαλισμού και ελληνοποίησης της θεματικής με την οποία καταπιάνεται, αποδεικνύονται εξαιρετικά ελκυστικές για τους θεατές.

Με τη βία να πρωταγωνιστεί – λεκτικά, σωματικά -, είτε αφορά τα «Ποντίκια» είτε τον «Πατέρα» (Εμπορικόν), επιλέγει τον νατουραλισμό με έναν σχεδόν βιωμένο και βιωματικό τρόπο. Αποτέλεσμα βαθιάς εμπλοκής με το θεατρικό αντικείμενο και πλήθους αυτοσχεδιασμών, ανεβάζει στη σκηνή ακραίες καταστάσεις, που όμως αγγίζουν το οικείο.

Ο 43χρονος ηθοποιός και σκηνοθέτης, που αγαπάει το περιθώριο, το λούμπεν, τους παρεξηγημένους ανθρώπους και θέλει να τους δικαιώσει, μοιάζει βγαλμένος από τα έργα που φτιάχνει. Ισως γιατί πέρασε μια περίοδο της ζωής του εκτός ορίων. Οταν γνώρισε το θέατρο και μπλέχτηκε μαζί του, επέλεξε να κάνει παραστάσεις επιδραστικές στον θεατή, ίσως γιατί πιστεύει στο σοκ, στην ανατροπή.

Τώρα σκηνοθετεί τη νέα του παραγωγή, πάλι στον αντισυμβατικό χώρο του Cartel: Είναι τα «Κόκκινα φανάρια» του Αλέκου Γαλανού, στα οποία οι ηρωίδες και οι ήρωες δεν θα είναι πια οι πόρνες της δεκαετίας του ’60, αλλά οι queer του 21ου αιώνα, τραβεστί, τρανσέξουαλ, dress-crossing. Ο ίδιος θα παίξει τον ρόλο της Μαντάμ Παρί.

Εχει ενδιαφέρον η ματιά του Βασίλη Μπισμπίκη στο θέατρο. Αρκεί να μην τον εγκλωβίσει σε ένα είδος από το οποίο δεν θα μπορέσει να ξεφύγει όταν η ανάγκη του θα έχει μετατεθεί. Υπάρχει μια λεπτή γραμμή που χωρίζει το θέατρο από τη ζωή, κι αυτή είναι η ποίηση. Αν την περάσει, ο κίνδυνος που εγκυμονεί μπορεί να ανατρέψει τις ισορροπίες.