«Βαθείς τής {LF}γλώσσης μύσται»

O Σύνδεσμος των Αποφοίτων της Πατριαρχικής Μεγάλης του Γένους Σχολής – οι αποκαλούμενοι Μεγαλοσχολίτες – είχε την πρωτοβουλία, τον Ιούνιο του 2019, να παρουσιάσει σε ένα λεύκωμα το «Πάνθεον» δεκαεπτά προσωπικοτήτων, οι προσωπογραφίες των οποίων κοσμούν τα γραφεία του στην Αθήνα, κειμήλια της φυσιογνωμίας και αποδείξεις της δυναμικής της Σχολής, που διασώθηκαν κατά τα Σεπτεμβριανά, περιήλθαν στην κατοχή του Συνδέσμου και έχουν συντηρηθεί. Το έργο ανέλαβε ο πρόεδρος του Συνδέσμου Σταύρος Ανεστίδης, υποδιευθυντής του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, επικουρούμενος από στελέχη του Κέντρου και εξωτερικούς συνεργάτες. Τη σημασία του έργου υπογράμμισε με συγχαρητήρια επιστολή του ο Οικουμενικός Πατριάρχης ως «προβολήν της προσφοράς της ιστορικής Σχολής είς την παιδείαν και τον πολιτισμόν». Και ο καθηγητής Πασχάλης Κιτρομηλίδης στο εισαγωγικό κείμενό του, αναδημοσίευση από το Δελτίο του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών (2017), συνοψίζει την επί 560 και πλέον χρόνια ιστορία της Σχολής ως εξής: «Η Ιστορία της Πατριαρχικής Μεγάλης του Γένους Σχολής αναπαριστά τον διάλογο και την αντιπαράθεση των γενεών, την διαλεκτική της συνέχειας και της ρήξης, την εναλλαγή της παράδοσης και της ανανέωσης, το δράμα με μια λέξη της παιδείας του γένους. Δράμα, αλλά όχι τραγωδία… Πρόκειται για δράμα που συνθέτουν ζωντανά ανθρώπινα πάθη, τα πάθη μιας ζώσης κοινωνίας που κατορθώνει διά της παιδείας ακόμη και σε χαλεπούς καιρούς να ανανεώνεται και να επιβιώνει… Το τελικό αποτέλεσμα που προκύπτει από την αναμέτρηση με τις δοκιμασίες του χρόνου και την πονηρία της Ιστορίας μπορεί να σταθμιστεί με γνώμονα την ποιότητα των ανθρώπινων αποτελεσμάτων… που εξακολουθούν να δικαιώνουν την παιδεία και την λογιοσύνη που συνδέθηκαν με την λειτουργία της Πατριαρχικής Μεγάλης του Γένους Σχολής».

Οι δεκαεπτά προσωπογραφίες του «Πανθέου» επιβεβαιώνουν την επίμονη προσήλωση στη διατήρηση και υλοποίηση αυτής της στρατηγικής παιδείας, υποστηριζόμενης από παράλληλους δεσμούς μεταξύ κεφαλών της Ορθοδοξίας, ιερωμένων, διδασκόντων και ευεργετών, που συνέβη να είναι παρόντες κατά την κρίσιμη περίοδο από την αυγή του 19ου αιώνα ως τις πρώτες δεκαετίες του 20ού. Κρίσιμη γιατί συμπίπτει με την εμφάνιση του νεοελληνικού κράτους, οπότε λειτουργεί ως παράδειγμα προς μίμηση για την νέα εθνική οντότητα, αλλά ταυτοχρόνως συνδέεται με τις αβεβαιότητες της παραπαίουσας οθωμανικής ισχύος, οι οποίες αντιμετωπίζονται με ενίσχυση της παιδείας, με πίστη στο αξίωμα ότι παιδεία είναι η γλώσσα («βαθείς της γλώσσης μύσται») και η γλώσσα είναι η ταυτότητα, το μέλλον.

Το «Πάνθεον», προκειμένου να φέρει στο φως την ουσιώδη γνωριμία των εικονιζομένων, δεν περιορίζεται σε βιογραφικά και εργογραφικά ζητήματα, αλλά ανατρέχει σε εμβάθυνση της δευτερογενούς βιβλιογραφίας (πηγές και βοηθήματα), ώστε να είναι ξεκάθαρες η κοινωνική αποδοχή, η παιδευτική αναγνώριση, η ανάδειξη της Σχολής ως συμβόλου του Γένους και ουσιαστικής προσφοράς στη στήριξη του Νέου Ελληνισμού. Επικήδειοι, δημοσιεύματα, αναφορές του Τύπου της Πόλης εκείνων των χρόνων καθιστούν σαφές ότι τα ίχνη, οι παρακαταθήκες της δραστηριότητας εκείνων των προσωπικοτήτων θεμελίωσαν φρονήματα αντοχής και προοπτικής. Μέσα σε αυτό το δομημένο και προσεκτικά διατυπωμένο υλικό θαυμάζει ο αναγνώστης τη διπλωματική δεινότητα περιφρούρησης και, την ίδια στιγμή, αντοχής ενός κόσμου που ηγείται και μεριμνά να μην καθοδηγείται.

Ο υπεύθυνος του έργου Σταύρος Ανεστίδης και το επιτελείο του μερίμνησαν να συγκεντρώσουν πληροφορίες και για τους ζωγράφους του «Πανθέου». Πρόκειται για τον Τήνιο Γεώργιο Γραμμανδάνη («προσωπογράφο του Οικουμενικού Πατριαρχείου») και τη μαθήτριά του Κλεονίκη Ασπριώτου (μαθήτρια του Νικολάου Γύζη), τον Νικόλαο Κεσσανλή (καθηγητή ζωγραφικής στη Σχολή) και τους Χρ. Μ. Δέρδερι, Σακελλάριο Μαγκλή και Κυριάκο Σουλιώτη, σύγχρονους των εικονιζομένων.

Σταύρος Ανεστίδης
Πατριαρχικής Μεγάλης
του Γένους Σχολής Πάνθεον
Εκδοση Συνδέσμου των εν Αθήναις Μεγαλοσχολιτών, 2019, σελ. 215
Οι κατά τον νόμο επιταγές σχετικά με συνδέσμους ερευνών δεν επιτρέπουν την πώληση του λευκώματος σε βιβλιοπωλεία. Οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να το αποκτήσουν, έπειτα από συνεννόηση, με το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών ή στο megalisxoli@yahoo.gr