Η οικειότητα του ανοίκειου

Η διακεκριμένη αμερικανίδα πεζογράφος Ελίζαμπεθ Στράουτ, η οποία έχει τιμηθεί με βραβείο Πούλιτζερ το 2008 για τον «Κόσμο της κυρίας Ολιβ» (εκδ. Αγκυρα, μτφ. Βίκη Δέμου, 2010), θεωρείται μια από τις πληρέστερες φωνές των γραμμάτων στην εποχή μας. Βασικό μοτίβο στην εργογραφία της η ιχνηλασία του γυναικείου ψυχισμού. Στο μυθιστόρημα «Το όνομά μου είναι Λούσυ Μπάρτον» (εκδ. Αγρα) χαρτογραφεί τον άγνωστο Χ που κατά τ’ άλλα ονομάζεται ακατάλυτος οικογενειακός δεσμός, με όλες τις επιπτώσεις του, στις έντονες σκιές που εμφανίζονται στο εσωτερικό του φυσιοκρατικού αυτού σχήματος. Οπως το πώς μαθαίνουμε να αγαπάμε ανθρώπους που γνωρίζουμε ελάχιστα, αλλά δεν παύουμε να τους νιώθουμε κοντά μας έστω και ελλειμματικά. Τα αισθήματα που μας διαμορφώνουν δυσκολευόμαστε να τα αναγνωρίσουμε, με αποτέλεσμα να διαβάζουμε τον εαυτό μας εσφαλμένα.

Μέσα από τη δυαδική σχέση μητέρας και κόρης, η συγγραφέας-αφηγήτρια ξετυλίγει ένα λιτό κείμενο στα όρια του ποιητικού συμβάντος, για να επαναφέρει στην ενεστωτική μνήμη κομμάτια της ταυτότητάς της. Η Λούσυ Μπάρτον, μια γυναίκα προερχόμενη από φτωχή αγροτική οικογένεια του Μέιν (γενέθλιος τόπος της Στράουτ), περπάτησε το δαιδαλώδες μονοπάτι της ενηλικίωσης εν μέσω βουβής θυέλλης. Ουσιαστικά υπήρξε ένα σχεδόν ανεπιθύμητο παιδί. Κατά τη διάρκεια της μακράς νοσηλείας της σε κλινική της Νέας Υόρκης, ύστερα από μια δύσκολη εγχείρηση, δέχεται την αναπάντεχη επίσκεψη της μητέρας της.

Δύο – ουσιαστικά – άγνωστες γυναίκες μοιράζονται την οικειότητα του ανοίκειου. Η κόρη αρχίζει να υποδέχεται εικόνες από την παιδική της ηλικία. Η μητέρα υφαίνει ένα πλέγμα αφηγήσεων που περιλαμβάνουν κυρίως τον κοινωνικό περίγυρο της οικογένειας και άλλα συγγενικά μέλη, αλλά όχι ευθέως την κόρη. Το άμεσο συναίσθημα που δημιουργείται από τη μεριά της τελευταίας λειτουργεί ως αντίστιξη στον πλάγιο ήχο των μητρικών μαρτυριών. Η ομίχλη της παρέλκυσης διαλύεται μέσα στο σώμα του απτού. Μετατρέπεται αίφνης σε θύμηση αληθινή, καθώς έχει εμβαπτιστεί στην εύθραυστη επιφάνεια του βιώματος. Σιγά σιγά τα εν πολλοίς θαμμένα βιώματα μετατρέπονται σε εικόνες από το παρελθόν.

Τ’ όνομά της είναι Λούσυ Μπάρτον, αλλά ποια τελικά είναι; Από τι υλικό είναι φτιαγμένη; Στις λακκούβες της μνήμης αναπαραστά φευγαλέες εντυπώσεις από τα φτωχικά παιδικά χρόνια, μ’ ένα σπίτι στη μέση του πουθενά και τα απέραντα χωράφια. Τον υπεραυταρχικό πατέρα, την απούσα μητέρα, τον αποσυνάγωγο αδελφό. Τα πρώτα σκιρτήματα στο σχολείο και η «μεταμόρφωση» της κόρης σε σύζυγο και εν συνεχεία σε μητέρα. Ολοι οι κοινωνικοί και φυσικοί ρόλοι, πώς ορίζονται και πώς δημιουργούν ένα οντολογικό σύνολο; Σ’ αυτά τα μεταιχμιακά πεδία επιχειρεί η συγγραφέας να κατανοήσει και να αποδεχθεί τα κανονιστικά τους πρότυπα και τις διαφεύγουσες δυνάμεις που τα διέπουν. Είμαστε ένα σύνολο πραγμάτων και δεν ανήκουμε σε κανένα από τα επιμέρους κομμάτια.

Με κατεργασμένο, καθημερινό λόγο η Στράουτ γράφει για τη ζωή της. Γεγονότα και  περιστατικά που μοιάζουν με γράμματα προς τον εαυτό της, έχουν ως κύριο χαρακτηριστικό να αφήνουν το δράμα να περάσει υπόρρητα κάτω από την ονειρική ανταύγεια των προσωπικών εξομολογήσεών της. Για να σχηματιστεί αυτή η ροή στην αφήγηση, χρειάζεται η συγγραφέας να πετάξει από πάνω του αρκετά βαρίδια, έτσι ώστε να μην έχει αναστολές εάν οι λέξεις αρχίζουν και τσακίζονται κάτω από το ειδικό βάρος της εξαπάτησης του μνημονικού. Είναι από τις πρώτες δουλειές που κάνει η Στράουτ στο κείμενο εδώ και παράλληλα δημιουργεί μια ψευδαίσθηση ιδιωτικότητας, ένα διάφανο κέλυφος, που της δίνει προστασία από την επιτήδευση των συμβάντων και αφήνεται να πει την ιστορία δίχως να αγιοποιήσει κανέναν. Κάποια στιγμή που η Λούσυ Μπάρτον έχει την αγωνία να βρει τη «φωνή» της στα μαθήματα δημιουργικής γραφής τα οποία παρακολουθεί, παίρνει την εξής συμβουλή: «Θα φτιάξεις τη δική σου ιστορία. Θα γράψεις την ίδια ιστορία από διαφορετικές οπτικές γωνίες. Μην ανησυχείς για το τι θα γράψεις. Στο τέλος να θυμάσαι πως έχεις μοναχά μία ιστορία για να αφηγηθείς».

Autofiction

Στη στροφή της πρώτης δεκαετίας του 21ου αιώνα, ο μεταμοντερνισμός φάνηκε να ξεμένει από δυνάμεις. Στη θέση αυτής της κόπωσης αναδύθηκε με νέα χαρακτηριστικά  ένας λόγος υπαρξιακής στροφής, θα λέγαμε, που δίνει έμφαση στον κεντρικό ήρωα-χαρακτήρα. Ο τελευταίος είναι συνήθως ο συγγραφέας ως αυθύπαρκτη-κυρίαρχη-προσωπικότητα, χωρίς το άλλοθι του alter ego. Συγγραφείς όπως η Στράουτ, ο Κνάουσγκορντ ή η νεότερη Σάλι Ρούνι δεν είναι απαραίτητα νοσταλγικοί παλιομοδίτες, αν αυτό στοιχειοθετεί «κατηγορία» εναντίον τους. Εκθέτουν πτυχές του εαυτού τους ή παραλλαγές, αν θέλετε, στον αντίποδα του ετοιμοπαράδοτου πολιτιστικού software, των διαβρωτικών fake news που καταφέρνουν να δημιουργήσουν ενός είδους πληθυντικής μυθοπλασίας, σπιλώνοντας τον όρο, με αποτέλεσμα το κυνήγι του ρεαλισμού και κυρίως της αυθεντικότητας να γίνεται επιτακτικό για πολλούς λογοτέχνες.

Αυτή η νέα υπαρξιακή συνθήκη για τη Στράουτ και το παρόν βιβλίο δεν έχει να κάνει επ’ ουδενί λόγω με τη μεταφυσική αγωνία του Σαρτρ ή την πολιτική επιλογή. Η συγγραφέας θέλει από τους αναγνώστες να συναντήσουν το αληθινό μέσα από την αυτομυθοπλασία του. Αλλά δεν προτείνει την επιστροφή στον ρεαλισμό του 19ου αιώνα. Προτρέπει να συναντήσουμε ξανά τη χαμένη δυναμική της υποκειμενικότητας. Η Στράουτ δεν είναι οπαδός της κατασκευής του υποκειμένου ως αποκλειστικού πειράματος με τη φόρμα. Χωρίς να το αποκλείει, δίνει έμφαση στην ανάπτυξη των χαρακτήρων της σε πολύ συγκεκριμένο τόπο και χρόνο. Ο χαρακτήρας Λούσυ Μπάρτον διαχέεται σε όλες τις αφηγήσεις της μητέρας της και της ιδίας, μέχρι να αποκτήσει τα βιώματα της γυνακείας εμπειρίας καθώς μεγαλώνει. Το βιβλίο, αποφεύγοντας να κουνήσει φανερά το δάχτυλο, προσπαθεί να «γαντζώσει» τον αναγνώστη ψυχικά, συναιθηματικά, ηθικά. Ενας χαρακτήρας που βρίσκεται συνεχώς σε διαδικασία ολοκλήρωσης και σχεδόν ποτέ δεν φτάνουμε να δούμε αν ο κύκλος κλείνει.

Κάτω από τις ιδιοτροπίες της μνήμης και της συλλογικής οικογενειακής άρνησης, η Στράουτ απλώνει το πέπλο των συναισθηματικών αναγκών της μέσα από τους διαδρόμους της καταπίεσης. Η Λούσυ Μπάρτον αποκαθιστά σταδικά κομμάτια του υπό κατάρρευση εαυτού της, δείχνοντας σε όλους τους τόνους πόσο έχει ανάγκη να νιώσει τη γαλήνη του πραγματικού νοιασίματος. Το μυθιστόρημα έχει ήδη διασκευαστεί για το θέατρο, όπου στον ομώνυμο ρόλο πρωταγωνιστεί η Λόρα Λίνεϊ.

Ελίζαμπεθ Στράουτ
«Το όνομά μου
είναι Λούσυ Μπάρτον»
Μτφ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου
Εκδ. Αγρα, σελ. 186
Τιμή 15 ευρώ