«Τα μουσεία είναι οι καθεδρικοί της εποχής μας»

Oταν ξεκινούσε με τους φίλους του – μαθητής Λυκείου ακόμη – από τη Γερμανία για διακοπές στην Ελλάδα ούτε που είχε περάσει από το μυαλό του ότι θα μπορούσε να γίνει ένας από τους πλέον διακεκριμένους αρχαιολόγους. Ούτε φανταζόταν όταν ως φοιτητής πλέον Αρχαιολογίας στις αρχές της δεκαετίας του ’80 επισκεπτόταν το Μουσείο της Περγάμου – στο Ανατολικό τότε Βερολίνο – πως μια μέρα θα γινόταν διευθυντής του. Με εμπειρία δύο σχεδόν δεκαετιών στο τιμόνι ενός από τα μεγαλύτερα και πλέον δημοφιλή αρχαιολογικά μουσεία του κόσμου, στο οποίο φιλοξενείται ο βωμός του Διός από την Πέργαμο, η Πύλη της Αγοράς της αρχαίας Μιλήτου και η Πύλη της Ιστάρ, που οδηγούσε στο κέντρο της Βαβυλώνας, μεταξύ πολλών άλλων, ο Αντρέας Σολ επισκέφθηκε προ ημέρων την Αθήνα. Αφορμή στάθηκε το συνέδριο που διοργανώθηκε στη μνήμη του συναδέλφου του, διευθυντή του Μουσείου Μπενάκη και ακαδημαϊκού, Αγγελου Δεληβορριά. Σε ένα από τα διαλείμματα τον συναντήσαμε και μας αποκάλυψε ποιες είναι οι μεγαλύτερες προκλήσεις για ένα μουσείο σήμερα, πως το γεγονός ότι οι εργασίες ανακατασκευής του βγήκαν εκτός χρονοδιαγράμματος και προϋπολογισμού δεν είναι μόνο ελληνικό φαινόμενο και εξηγεί για ποιον λόγο δεν θα έθετε υποψηφιότητα για τη θέση του διευθυντή του Μουσείου της Ακρόπολης.

«Γοητεύτηκα από το πρώτο μου ταξίδι στην Ελλάδα. Ημουν 17 ετών, έναν χρόνο πριν τελειώσω το σχολείο. Ηρθα με τρένο απευθείας από τη Γερμανία στην Αθήνα. Το ταξίδι είχε διάρκεια 54 ώρες. Είχα έρθει με πέντε συμμαθητές μου για τον ήλιο, τη θάλασσα, για να διασκεδάσουμε, αλλά ενθουσιάστηκα όταν επισκεφθήκαμε τα μουσεία στην Πελοπόννησο, στην Ολυμπία, στους Δελφούς, στην Αθήνα… Οταν επέστρεψα έπεισα τους γονείς μου να σπουδάσω κλασική αρχαιολογία.

Ο πατέρας μου είχε ενδιαφέρον για τα μουσεία και τον πολιτισμό, αλλά δεν είχε σπουδάσει. Είμαι ο πρώτος από την οικογένειά μου που φοίτησε σε πανεπιστήμιο. Είναι σύνηθες σε ανθρώπους της γενιάς μου, καθώς οι συνθήκες τη δεκαετία του ’50, μετά τον Πόλεμο, ήταν φρικτές. Οι γονείς μου ήταν παιδιά όταν ξεκίνησε ο πόλεμος και τους στιγμάτισε βαριά. Οι παππούδες μας ήταν ευτυχείς που είχαν επιβιώσει. Η δημόσια Παιδεία δεν ήταν τότε δωρεάν. Είμαι πολύ τυχερός διότι έζησα την εποχή της αναμόρφωσης του εκπαιδευτικού συστήματος στη Γερμανία που επέτρεψε να αναπτυχθούν οι πνευματικές δυνάμεις, αλλά και διότι βρέθηκα δίπλα σε δασκάλους που κατάλαβαν το ειλικρινές μου ενδιαφέρον και με βοήθησαν» λέει στα «Πρόσωπα» ο 60χρονος αρχαιολόγος, ο οποίος αν και έχει επισκεφθεί από το 1977 πολλές φορές την Ελλάδα – και ως μέλος της ανασκαφικής ομάδας στην αρχαία Ολυμπία για επτά μήνες -, μιλά «λιγάκι μόνο» ελληνικά, αλλά διαβάζει πολύ καλύτερα, όπως λέει.

Την ώρα που οι μηχανές βρίσκονται στο φουλ, ώστε το κλειστό από το 2014 Μουσείο της Περγάμου, ένα από τα πέντε μουσεία που βρίσκονται στο Νησί των Μουσείων στο Βερολίνο, να ανοίξει τελικά το 2024, ο γερμανός αρχαιολόγος θυμάται την πρώτη φορά που πέρασε το κατώφλι του μουσείου. «Δεν είχα ποτέ φανταστεί ότι θα γινόμουν διευθυντής σε αυτό το μουσείο, διότι εκτός των άλλων βρισκόταν στο Ανατολικό Βερολίνο και κανείς μας δεν περίμενε να πέσει το τείχος τόσο ξαφνικά. Ηταν ένα μεγάλο δώρο της Ιστορίας στη Γερμανία. Το επισκέφθηκα για πρώτη φορά κατά τους πρώτους μήνες των σπουδών μου, ήταν την περίοδο 1980-81. Πηγαίναμε για τρεις-τέσσερις συνεχόμενες ημέρες κάθε πρωί και επιστρέφαμε κάθε βράδυ» θυμάται ο Αντρέας Σολ.

Ποιες αλλαγές διαπιστώνει στα μουσεία παγκοσμίως τις τελευταίες δεκαετίες; «Ως θεσμοί σε παγκόσμια κλίμακα έγιναν πιο σημαντικά με το πέρασμα των χρόνων για την αντιπροσώπευση ενός λαού ή ενός πολιτισμού, τουλάχιστον από τη γνώση που έχω όσον αφορά τον δυτικό κόσμο, διότι για την Ανατολή οι γνώσεις μου είναι περιορισμένες. Επιπλέον, λειτουργούν ως ο καθεδρικός ναός της εποχής μας. Πολλοί που δεν πιστεύουν πλέον σε καμία ανώτερη δύναμη θεωρούν ως βάση τους το μουσείο και αντιμετωπίζουν την τέχνη ως υποκατάστατο της θρησκείας» εκτιμά.

Ποιες είναι οι μεγαλύτερες προκλήσεις που αντιμετωπίζει ένα μουσείο σήμερα;

Το πρώτο πρόβλημα είναι ότι πλέον οι επισκέπτες δεν διαθέτουν σχεδόν καθόλου γνώσεις. Αν κοιτάξετε τους οδηγούς που έγραφαν οι συνάδελφοί μου τη δεκαετία του 1920, γίνεται σαφές πως θεωρούν δεδομένο ότι ο επισκέπτης γνωρίζει λατινικά, ελληνικά, ελληνική μυθολογία, είχε τις βασικές γνώσεις αρχαίας ελληνικής και ρωμαϊκής Ιστορίας. Τώρα δεν υπάρχουν επισκέπτες με τέτοιο ακαδημαϊκό υπόβαθρο, εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων.

Δεύτερον, είναι όλο και πιο ποικιλόμορφο το κοινό που υποδεχόμαστε. Εχουμε παιδιά από πλούσιες οικογένειες που τους προσφέρεται άριστη εκπαίδευση έως προσφυγόπουλα από τη Συρία, και πρέπει να φτιάξουμε ένα μουσείο που να μπορεί να τους υποδεχτεί εξίσου όλους.

Τρίτον, βρισκόμαστε στην εποχή της ραγδαίας εξέλιξης της ψηφιακής τεχνολογίας. Είναι σημαντικό να υπάρχει χρήση των ψηφιακών μέσων – διότι συμβάλλει στην πρόσληψη των εκθεμάτων από το κοινό – αλλά με μέτρο, διότι η υπερβολή μπορεί να αποδειχθεί καταστροφική. Αν έχεις παντού οθόνες με κινούμενες εικόνες ο κόσμος θα κοιτάζει μόνο τις εικόνες, και όχι τα πρωτότυπα και τελικά δεν θα έχει λόγο να επισκεφθεί το μουσείο. Ο έξυπνος συνδυασμός των δύο κόσμων μπορεί να είναι πολύ βοηθητικός, να ενδυναμώσει τα μουσεία, αλλά ο ψηφιακός κόσμος δεν μπορεί (τουλάχιστον όχι ακόμη!) να αντικαταστήσει τον πραγματικό.

Ποια τακτική ακολουθείτε για να προσεγγίσετε το κοινό που δεν αποφασίζει να περάσει την πόρτα ενός μουσείου ή που ενδιαφέρεται μόνο να βγάλει φωτογραφίες για να τις αναρτήσει στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης;

Είναι άχρηστο να επιμένεις να προσελκύσεις κάποιον που δεν έχει το παραμικρό ίχνος ενδιαφέροντος και την ελάχιστη γνώση. Πρέπει να υπάρχει εκ μέρους τους το στοιχειώδες υπόβαθρο. Θα μπορούσαν να βοηθήσουν και οι σοβαρές εκπομπές από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, αλλά δυστυχώς δεν υπάρχουν. Στη Γερμανία, επί παραδείγματι, έχουμε δύο εξαιρετικά δημοφιλείς τηλεοπτικές σειρές που προβάλλονται κάθε Κυριακή απόγευμα και αφορούν την αρχαιολογία, αλλά την αντιμετωπίζουν ως μια ανόητη περιπέτεια, ως περιπέτεια του Ιντιάνα Τζόουνς, δημιουργώντας λάθος εντυπώσεις.

Για ποιον λόγο να επισκεφθεί κάποιος ένα μουσείο σε ένα άλλο σημείο του πλανήτη, όπως το Βερολίνο, για να δει ένα ολόκληρο μνημείο, όχι απλώς ένα γλυπτό ή ένα αγγείο, που προέρχεται από μια άλλη γωνιά του κόσμου, όπως η Πέργαμος ή η Μίλητος;

Η φιλοδοξία κατά τον 19ο αιώνα ήταν να δημιουργηθούν συλλογές που να περιλαμβάνουν τα πάντα – από τα πιο μικρής κλίμακας αντικείμενα έως ολόκληρα μνημεία αρχιτεκτονικής – με σαφές ερευνητικό ενδιαφέρον. Τα αρχαία μνημεία που βλέπετε στο Βερολίνο είναι κατά 95% ανακατασκευές. Στον Βωμό της Περγάμου, για παράδειγμα, ελάχιστα τμήματα είναι τα αυθεντικά. Το μεγαλύτερο μέρος του αρχιτεκτονήματος εντός του μουσείου είναι φτιαγμένο με μάρμαρα από την Πορτογαλία κατά τη δεκαετία του 1920. Τα περισσότερα έμειναν πίσω, στη Μικρά Ασία, με εξαίρεση τις ζωφόρους. Το ποσοστό αυθεντικού υλικού βεβαίως διαφέρει από μνημείο σε μνημείο.

Ενα μεγάλο μέρος του αντίκτυπου της σημασίας που έχει ένα μνημείο οφείλεται στο ότι μπαίνει σε ένα νέο περιβάλλον και αποκτά νέα συμφραζόμενα. Σαφώς και υπάρχουν πολλά επιχειρήματα περί του αντιθέτου. Το επιχείρημά μου είναι ότι τα εγκυκλοπαιδικά μουσεία δεν είναι παρά ένα αποτέλεσμα της Ιστορίας και πως η συνολική εικόνα που δίνουν δεν θα μπορέσει να δημιουργηθεί ποτέ ξανά. Ας πάρουμε ως παράδειγμα την Ελλάδα που έχασε σοβαρό μέρος των θησαυρών της. Είναι μεγάλο πλεονέκτημα που έχει αυτούς τους πρεσβευτές στα μουσεία όλου του κόσμου. Φανταστείτε να μην υπήρχαν αρχαιοελληνικά γλυπτά εκτός Ελλάδας. Θα ήταν πολύ λιγότεροι εκείνοι που θα γνώριζαν την ύπαρξή τους και θα ήθελαν να επισκεφθούν τη χώρα σας για να μάθουν κάτι περισσότερο ή που θα αποφάσιζαν να σπουδάσουν ελληνική αρχαιολογία.

Ποια είναι τα βασικά χαρακτηριστικά που υιοθετήσατε για το νέο πρόσωπο του Μουσείου της Περγάμου;

Στην περίπτωσή μας η αισθητική αξία των αντικειμένων των συλλογών μας είναι εξαιρετικά υψηλή. Οπότε μια σημαντική προσέγγιση του μουσείου είναι η αισθητική. Επιπλέον, επιχειρούμε μια επανέκθεση στην οποία να μη συσσωρεύονται τα αντικείμενα, ούτε να πλεονάζουν. Εχουμε δώσει έμφαση στον σωστό φωτισμό και τα μικρά κείμενα ώστε να δίνουμε τη βασική ενημέρωση για όσους δεν έχουν ειδικό ενδιαφέρον και αρκετά διαφορετικά επίπεδα πληροφορίας, ανάλογα με τις ανάγκες του κάθε επισκέπτη σε 20 γλώσσες – και ελληνικά -, καθώς απευθυνόμαστε στην παγκόσμια κοινότητα.

Σημειώνονται μεγάλες καθυστερήσεις και υπερβάσεις κατά πολύ του προϋπολογισμού κατά τις εργασίες της ανακαίνισης του μουσείου. Πώς συνέβη κάτι τέτοιο στη Γερμανία; Νομίζαμε ότι είναι κατά βάση ελληνικό φαινόμενο.

Υπήρξαν αστάθμητοι παράγοντες σχεδόν από την αρχή που μας εμπόδισαν να υπολογίσουμε το κόστος. Το Νησί των Μουσείων είναι χτισμένο σε ένα έδαφος με βαθιές λασπώδεις κοιλότητες, που δημιουργήθηκαν κατά την εποχή των Παγετώνων. Αυτό σημαίνει ότι το στέρεο έδαφος πάνω στο οποίο μπορεί να γίνει θεμελίωση των κτιρίων βρίσκεται σε βάθος 50 μ. Εκτός των τεχνικών προβλημάτων διαπιστώσαμε και ελλείψεις στην τεκμηρίωση της αρχιτεκτονικής του οικοδομήματος, καθώς χάθηκαν πολλά αρχεία στον πόλεμο και όταν αρχίσαμε να σκάβουμε βρεθήκαμε συχνά προ εκπλήξεων. Για να είμαι ειλικρινής, η όλη διαδικασία αποδείχτηκε εφιάλτης, αλλά ελπίζουμε ότι θα είναι έτοιμο το 2024-25.

Ποιο είναι το στίγμα που έχετε αφήσει ως διευθυντής;

Τίποτα δεν γίνεται αν δεν έχεις τη στήριξη της ομάδας σου, αλλά μπορώ να πω ότι μαζί με τους συνεργάτες μου έχουμε πετύχει πολλά. Μιλήσαμε ήδη εκτενώς για τις εργασίες στο κτίριο. Το δεύτερο πολύ σημαντικό έργο είναι η συντήρηση των συλλογών. Το τρίτο είναι ότι επενδύσαμε ιδιαιτέρως στην έκδοση καταλόγων για να δείξουμε τι έχουμε στις συλλογές μας. Και βεβαίως δώσαμε μεγάλη έμφαση στην προέλευση των αντικειμένων. Είμαστε από τα λίγα μουσεία στον κόσμο που έχουμε πολλά αντικείμενα τα οποία γνωρίζουμε ότι δεν μας ανήκουν. Εφτασαν στο μουσείο μεταπολεμικά από ιδιωτικές συλλογές του Βερολίνου, των οποίων οι ιδιοκτήτες είτε σκοτώθηκαν στον πόλεμο, είτε από τους ναζί. Τα δημοσιεύουμε όλα και όταν υπάρχει τεκμηρίωση εκ μέρους του ιδιοκτήτη, του το επιστρέφουμε.

Είναι αληθινή η εικόνα που έχουμε για τη ζωή στην κλασική αρχαιότητα;

Κάθε γενιά δίνει μια διαφορετική ερμηνεία. Αν παρατηρήσετε σήμερα όλα περιστρέφονται γύρω από τη γοητεία ή την απειλή της παγκοσμιοποίησης, και έτσι βλέπουμε τον Μέγα Αλέξανδρο και την αυτοκρατορία του ως μια πρώιμη μορφή του συγκεκριμένου φαινομένου. Μας απασχολεί η κλιματική αλλαγή και προσπαθούμε να βρούμε ανάλογες συνθήκες στις συνέπειες που άφησε πίσω της η έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας. Δεν έχει νόημα να πιστεύουμε ότι έχουμε αντικειμενική προσέγγιση της αρχαιότητας.

Στο επόμενο διάστημα αναμένεται να προκηρυχθεί η θέση του διευθυντή για το Μουσείο της Ακρόπολης. Είστε ειδικός στην κλασική αρχαιολογία με επάρκεια εμπειρίας σε ένα από τα μεγαλύτερα αρχαιολογικά μουσεία του κόσμου. Θα σας ενδιέφερε να θέσετε υποψηφιότητα;

Εγώ; (γελάει). Το Μουσείο της Ακρόπολης αφορά ένα εθνικό μνημείο και θεωρώ απίθανο να μην καταλάβει τη θέση κάποιος έλληνας συνάδελφος. Εχω μια δουλειά να τελειώσω στο Βερολίνο, που για εμένα είναι έργο ζωής. Εχω επενδύσει τόσα πολλά και θέλω να δω τα αποτελέσματα. Αν ήμουν 20 χρόνια νεότερος ίσως. Ο Δημήτρης Παντερμαλής πάντως έχει κάνει εξαιρετική δουλειά και για να γίνει το μουσείο και για να λειτουργεί σε ένα υψηλό επίπεδο. Θα ήθελα να ευχηθώ τα καλύτερα στον διευθυντή που θα αναλάβει.