Ο άνθρωπος {LF}πίσω από {LF}τη μάσκα

Ως τα τέλη Μαρτίου το Υποσκήνιο του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών γεμίζει από νεκροζώντανους. Μέλη ενός αλλόκοτου θιάσου μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας, φωτός και σκότους, οικιακής θαλπωρής και χιονισμένου τοπίου. Ως χαρακτήρες του «Τζον Γκάμπριελ Μπόρκμαν», υπό τη σκηνοθετική καθοδήγηση του Γιάννη Χουβαρδά, έλκουν την καταγωγή τους απ’ τη χρονιά του 1896. Είναι κατ’ αυτή την έννοια «συνομήλικοι» του τσεχοφικού «Γλάρου». Ο «Μπόρκμαν» ήταν το προτελευταίο έργο του Ιψεν – θα ακολουθούσε το «Οταν ξυπνήσουμε εμείς οι νεκροί» το 1899 – και μέχρι τότε ο συγγραφέας ήταν ένας θεσμός. «Μπορούσε να ισχυριστεί ότι είχε ξεπεράσει τα σύνορα του σκανδιναβικού και γερμανόφωνου κόσμου έχοντας καθιερωθεί ως ευρωπαίος δημιουργός» σημειώνει ο νορβηγός βιογράφος του Ivo de Figueiredo στο «Henrik Ibsen: Τhe man & the mask» (Yale University Press), την αγγλική μετάφραση διά χειρός Robert Ferguson. Λεπτομέρεια: ο τελευταίος έχει παραδώσει τη δική του βιογραφία για τον νορβηγό θεατράνθρωπο το 1996.

Το έργο με το οποίο ο Ιψεν αποκοβόταν πλήρως από τις νορβηγικές πολιτιστικές του ρίζες δεν ήταν ο «Μπόρκμαν», αλλά η «Εντα Γκάμπλερ». Από μια ειρωνεία της ιστορίας, εκδόθηκε τον Ιανουάριο του 1890, δεκαπέντε μήνες πριν ο Ιψεν επιστρέψει στη γενέτειρά του ύστερα από σχεδόν τέσσερις δεκαετίες περιπλάνησης στη Δρέσδη, στη Ρώμη και στο Μόναχο. Οι παράλληλοι βίοι συγγραφέα και εργογραφίας διασταυρώνονταν για δεύτερη φορά: το 1864 έφευγε από τη Νορβηγία γράφοντας στην Ευρώπη θεατρικά με σκανδιναβική «ψυχή». Το 1891 επέστρεφε στην έδρα απολαμβάνοντας την απήχησή του σε διεθνές επίπεδο. Στη Γερμανία, στη Γαλλία και στην Αγγλία τον είχαν ήδη αποδεχθεί ως έναν από τους κορυφαίους της εποχής. Κάτι που θα αργήσει να συμβεί στις ΗΠΑ – μόνο μετά τη δεκαετία του 1910. Οταν οι «Βρικόλακες» ανεβαίνουν στο Σικάγο το 1882, το ακροατήριο φαίνεται έτοιμο για τη «ριζοσπαστική» έκθεση της κοινωνικής ζωής. Δέκα χρόνια αργότερα το έργο φτάνει στη Νέα Υόρκη και η σύγκρουση με τις συντηρητικές αξίες της μεσαίας τάξης είναι αναπόφευκτη. Οι θεατρικοί κριτικοί του Νέου Κόσμου περιγράφουν τα έργα του σαν «ακατανόητα, διδακτικά και παλιομοδίτικα».

Ο βιογράφος αναφέρεται πολύ συχνά στην υποδοχή των τελευταίων από τους – συντηρητικούς – κριτικούς της εποχής, οι οποίοι χρεώνουν πάντα μια «ταμπλόιντ» διάσταση στον συγγραφέα που θα γινόταν ο Ιψεν. Οπως στην περίπτωση του Ζολά, θεωρούν ότι προσφέρει ένα θέαμα «ακατέργαστου αμοραλισμού». Οι «Βρικόλακες», όπου τα θέματα του αλκοολισμού, της μοιχείας, της αιμομιξίας και της σύφιλης συμπυκνώνονται σε τρεις πράξεις, αποδεικνύεται τόσο αμφιλεγόμενη παράσταση ώστε αρκετά θέατρα στην Ευρώπη αρνούνται να την ανεβάσουν. Και το «Κουκλόσπιτο» ανεβαίνει συχνά σε μια «εγκεκριμένη» εκδοχή, όπου η εικόνα των παιδιών της που κοιμούνται πείθει τη δακρυσμένη Νόρα να μην εγκαταλείψει την οικογένειά της: ανατροπή στην οποία ο Ιψεν – απρόσμενα – συναίνεσε.

Αυτή όμως ήταν πάντα η πίσω πλευρά της πλατείας. Οι θεατές της εποχής πώς να αισθάνονταν άραγε απέναντι στο θέαμα όπου διαφορετικές εκδοχές της ζωής συγκρούονταν η μία με την άλλη, χωρίς την καθοδήγηση του πανταχού παρόντος θεού-αφηγητή; Εκεί όπου οι ήρωες δεν αποτύγχαναν με τρόπο τραγικό, αλλά απεκδύονταν από τις ψευδαισθήσεις τους; Ο βιογράφος πιάνει θέση δίπλα τους με τη διαισθητικότητα που απαιτείται απέναντι σ’ έναν συγγραφέα ο οποίος διερευνούσε διαρκώς τη λαχτάρα για προσωπική ελευθερία και υπέρβαση των ορίων μέσα στο ασφυκτικό πλαίσιο της κοινωνικής ευθύνης: «Είδαν την ίδια τη ζωή τους να αντανακλά απ’ τη σκηνή: τα λουσάτα επιπλωμένα δωμάτια, τα εξοχικά, τους υπηρέτες και τις καμαριέρες που έμπαιναν κι έβγαιναν. Αυτό ήταν το δράμα της καθημερινότητας, ένας κόσμος με πρόσωπα λίγο πολύ όπως εκείνοι – τραπεζικοί, έμποροι, ξυλουργοί, καθηγητές – που μιλούσαν και συμπεριφέρονταν φυσιολογικά». Και αυτό φυσικά σήμαινε πολλά για την ιστορία του θεάτρου – μια ιστορία ιδεών. Τα έργα του Ιψεν ελευθέρωσαν το σύγχρονο θέατρο απ’ τον «ιστορικισμό, τον μιμητισμό και την επιφανειακή διασκέδαση» όπως παρατηρεί ο De Figueiredo, ανοίγοντας τον δρόμο για το δράμα δωματίου των Στρίντμπεργκ, Τσέχοφ, Ευγένιου Ο’Νιλ και Αρθουρ Μίλερ.

Οι μάσκες

Κατά την εξιστόρησή του ο βιογράφος χρησιμοποιεί το εύρημα της μάσκας που υπονοείται στον τίτλο. Ναι, αυτός είναι ο Ιψεν που γεννιέται το 1828 στην εμπορική πόλη Σκίεν, εργάζεται ως βοηθός φαρμακοποιού στο παραθαλάσσιο Γκρίμσταντ στα 15 του, γίνεται πατέρας στα 18, χωρίς ποτέ να γνωρίσει τον γιο του Χανς Γιάκομπ Χέντρικσεν Μπιρκεντάλεν, γοητεύεται από τη συλλογική έξαψη του επαναστατικού 1848 και καταλήγει στο όραμα της προσωπικής ελευθερίας με το οποίο συντονίζονταν οι αστοί της εποχής του. Ο συγγραφέας, δραματολόγος και σκηνοθέτης που συνεργάζεται με το θέατρο του Μπέργκεν και ταξιδεύει ανά την Ευρώπη παρακολουθώντας παραστάσεις Σαίξπηρ, Λέσινγκ και Γκαίτε (η επιρροή του πρώτου θα φανεί στην «Κυρία Ινγκερ» το 1855 και στους «Μνηστήρες του θρόνου» του 1863). Ο σύμμαχος, αλλά και το ανταγωνιστικό πρότυπο για τον δανό κριτικό Γκέοργκ Μπράντες στις πολιτισμικές διαμάχες των δεκαετιών 1870-1880. Ο άνθρωπος που ο Στρίντμπεργκ θαύμαζε και αποστρεφόταν στον προσωπικό του αγώνα να δημιουργήσει «πέρα από τη σκιά της Σφίγγας». Ο δραματουργός που λάτρευε το «Εγκλημα και τιμωρία» του Ντοστογέφσκι και την «Αννα Καρέννινα» του Τολστόι (χωρίς να κερδίσει ποτέ την αποδοχή του τελευταίου, ο οποίος απέρριπτε τα ιψενικά έργα ως «μη θρησκευτικά και αμοραλιστικά» – για τους ίδιους λόγους δηλαδή που αποστρεφόταν τον Σαίξπηρ και τον Δάντη).

Πάνω απ’ όλα, ωστόσο, ο De Figueiredo περιγράφει μια μάσκα. Εναν συγγραφέα που στα τελευταία χρόνια της ζωής του απολάμβανε τη λατρεία μιας ομάδας πιστών ή τα αλλεπάλληλα κύματα θαυμαστριών του, αιτία σύγκρουσης με τη σύζυγο – και μητέρα του Σίγκουρντ Ιψεν – Σουζάνα Θόρεσεν. Οπως έγραψε ο επίσης νορβηγός συγγραφέας Αρνε Γκάρμποργκ (1851-1924) για τη γερμανική περίοδο του κορυφαίου ομοτέχνου του: «Το να είσαι στο Μόναχο και να μην δεις τον Ιψεν είναι σαν να είσαι στη Ρώμη και να μην δεις τον Πάπα». Ο βιογράφος πάλι εμπνέεται από τα γιγαντιαία προπλάσματα που αργότερα θα γίνουν μπρούντζινα αγάλματα του Ιψεν, όπως εκείνο που στέκει ως σήμερα μπροστά από το Εθνικό Θέατρο του Οσλο: «Η ζωή του μοιάζει με καλούπι γύψου που πήζει σταδιακά: αργά αλλά αποφασιστικά ο άνθρωπος μπαίνει στη μάσκα που οι μεταγενέστεροι θα μάθουν ως “Diktersfinksen – Ποιητής Σφίγγα”. Η ζωή φτάνει σε ένα όριο, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι το ίδιο συμβαίνει με το έργο μιας ζωής… Η περίπτωσή του είναι ένα βιογραφικό παράδοξο: οι λογοτεχνικές του δυνάμεις συνεχίζουν ακάθεκτες όταν ο συγγραφέας κρύβεται πίσω από το ίδιο το μνημείο του».

Ο Ιψεν χτίζει μεθοδικά την εικόνα του αυτοεξόριστου, του παρείσακτου, του μοναχικού αριστοκράτη, καθώς νιώθει ότι ανήκει στην εμπροσθοφυλακή της πολιτισμικής μνήμης. Για τέσσερις δεκαετίες η νορβηγική πατρίδα αντιπροσωπεύει τους κλειστούς ορίζοντες, το στενό ρούχο στο οποίο δεν ταιριάζει. Αντιθέτως, στην ευρωπαϊκή ήπειρο είναι ένας «εξόριστος με όραμα». Τα τελευταία μεγάλα έργα του, «Ρόσμερσχολμ», «Εντα Γκάμπλερ», «Αρχιμάστορας Σόλνες», αντιστοιχούν σε μια περίοδο επώδυνης αυτοανάλυσης, κατά την οποία ο Ιψεν ενδιαφέρεται για την «ασύνειδη» πλευρά της ανθρώπινης ζωής ως παλιός ρομαντικός. Σε αυτά χρησιμοποιεί προφανώς στοιχεία από τις θεωρίες της κληρονομικότητας και της δαρβινικής εξέλιξης, αλλά κρατάει αποστάσεις από τις προθέσεις της επιστήμης να αποκαλύψει το «μεγάλο αίνιγμα» της ανθρώπινης φύσης. Κάτι τέτοιο την καθιστά εχθρό της λογοτεχνίας και τους συγγραφείς που αποδέχονται τον θετικισμό οπαδούς της μπαναλιτέ. «Ο Ιψεν», καταλήγει ο βιογράφος του, «ήθελε να είναι ο ποιητής της ψυχής και της θάλασσας. Εδώ ήθελε να βουτάει – χωρίς όμως να χτυπάει στον βυθό».

Φανατικός αναγνώστης εφημερίδων

«Τα έργα του Ιψεν είναι κατά κύριο λόγο αμφίσημα. Δεν κάνουν κήρυγμα, διερευνούν. Οι ταυτίσεις αλλάζουν συνεχώς, τα πράγματα εξετάζονται κάτω από διαφορετικές γωνίες. Οι θεματικές του είναι σύγχρονες και υπαρξιακές: για τη συγκρότηση του ατόμου μέσα στον κόσμο, για τη σχέση τού ενός και των πολλών, για το ανθρώπινο όνειρο να ξεπεράσεις τον εαυτό σου, για την ανθρώπινη περατότητα, για την αυτοθυσία και την αυταπάτη. Η μαγεία έγκειται στο πλήθος των διφορούμενων νοημάτων, στην απουσία απαντήσεων και στο αίσθημα ότι, τελικά, αυτά τα έργα περιέχουν απροσμέτρητες δυνατότητες (σελ. 633)…

Υπάρχει κάτι άλλο πίσω από τη μέθοδο, πίσω από τη στρατηγική σκέψη – μια αυθεντική προσωπικότητα, ένας άνθρωπος με μοναδικές δυνατότητες παρατήρησης και ταλέντο να μεταμορφώνει τη βιωμένη εμπειρία σε λογοτεχνία. Η δραματική μέθοδος του Ιψεν μπορεί να ερμηνευθεί μόνο υπό την έννοια τού ποιος ήταν. Οπως το τελευταίο του έργο, και ο ίδιος ο συγγραφέας χαρακτηριζόταν από πολλά οξύμωρα. Ηταν αμφισβητίας και πιστός, ασυμβίβαστος και υπολογιστής, άνθρωπος και μάσκα. Ηθελε να συνλίβει εδραιωμένες πεποιθήσεις, κι όμως λαχταρούσε την ολότητα. Ως άτομο ήταν αυταρχικό, ως ποιητής ταπεινός. Ηταν ιδιοφυΐα αλλά σχεδόν δυσλειτουργικός μέσα στο κοινωνικό πλαίσιο όπου μεγάλωσε… Κάποιος μπορεί να αναρωτηθεί πώς ένας άνθρωπος που πήρε «διαζύγιο» από την καθημερινή κοινωνική ζωή κατάφερε να αποτυπώσει τόσο καλά την εποχή του όσο εκείνος. Εχουν δοθεί διάφορες ερμηνείες – η ικανότητά του να παρατηρεί και να περιγράφει ή η καθαρότητα που του επέτρεπε η απόσταση. Μια άλλη, μάλλον πεζή ερμηνεία, είναι ότι διάβαζε εφημερίδες. Ο Ιψεν ήταν σχεδόν φανατικός αναγνώστης τους και ξεψάχνιζε τις νορβηγικές και τις διεθνείς κατά τις επισκέψεις του σε διάφορα καφέ. Αρκετοί μάρτυρες έχουν καταγράψει πώς ξεκινούσε από την κορυφή του πρωτοσέλιδου για να συνεχίσει στο κάτω μέρος της τελευταίας σελίδας διαβάζοντας τα πάντα, ακόμη και τις διαφημίσεις. «Πόση ξεχωριστή ευτυχία» αναφώνησε κάποτε, «πόση απελπισμένη δυστυχία μπορείς να δεις πίσω από μια διαφήμιση!».

Ivo de Figueiredo
Henrik Ibsen – The man
& the mask
Yale University Press, σελ. 704
Τιμή 36 ευρώ (ενδεικτικά στο βιβλιοπωλείο Bookpath,
Σόλωνος 69)