Από τον Περικλή {LF}ως τον Αλέξη Τσίπρα

Ολα είναι θέμα οπτικής. Αλλοι θα χαρούν και άλλοι θα διερωτηθούν: πώς είναι δυνατόν σε ένα «Λεξικό των λαϊκισμών», 1.213 σελίδων και 263 λημμάτων γραμμένων από 107 ειδικούς, να εκπροσωπείται η Ελλάδα από τον Περικλή και τον Αλέξη Τσίπρα; Και όμως είναι. Οπως και οι λαϊκισμοί, καλύπτουν και αυτοί τα δύο άκρα. Ο Περικλής περιλαμβάνεται γιατί, αν και λαοφιλής, ήξερε πώς να αντιστέκεται στη δημαγωγία, ο δε Τσίπρας γιατί θεωρείται η καλύτερη απόδειξη στη διαπίστωση ότι δεν υπάρχει ορισμός του λαϊκισμού, αλλά μόνο κοινά χαρακτηριστικά ανάμεσα σε λαϊκιστές. Σύμφωνα με τον καθηγητή της LSE P. Wiles, υπάρχουν τουλάχιστον είκοσι τέσσερα κριτήρια που συμπλέουν με τον «λαϊκισμό», οπότε καταλήγει πως υπάρχουν πολλοί «λαϊκισμοί».

Οι επιμελητές του βιβλίου (Ch.Boutin, Fr. Rouvillois, O. Dard) στην εκτεταμένη, τεκμηριωμένη αλλά και ευκολοανάγνωστη εισαγωγή τους ασχολούνται με τις εκδοχές των «λαϊκισμών» και καταλήγουν πως δεν μπορεί να υπάρξει ορισμός τους. Το βασικό εμπόδιο βρίσκεται στην ίδια τη λέξη: λαϊκισμός, ένας «-ισμός» που έχει τη ρίζα του στον λαό. Συνεπώς, υπάρχουν τόσοι λαϊκισμοί όσοι και οι λαοί. Ομως, οι αλληλεπιδράσεις των πολιτισμών τους και των εθνικών ιστοριών τους επιτρέπουν στους «λαϊκισμούς», τουλάχιστον στην Ευρώπη, να κατηγοριοποιηθούν σε τρεις: στον λαϊκισμό (α) που συνδέεται με την τρομοκρατία και την ισλαμική απειλή, (β) της «πολιτιστικής ανασφάλειας» ή διάβρωσης και (γ) των «γραφειοκρατών των Βρυξελλών» που στρέφεται κατά της Ευρωπαϊκής Ενωσης και αποκαλείται «λαϊκισμός της Αριστεράς».

Δεν προήλθαν από παρθενογένεση

Μια λέξη με την κατάληξη «-ισμός» συνήθως παραπέμπει σε ιδεολογία. Είναι λοιπόν ο «λαϊκισμός» ιδεολογία; Ναι, απαντούν οι επιμελητές και παραθέτουν τα στοιχεία της τεκμηρίωσής τους, αρχίζοντας από τη διαπίστωση πως τα λαϊκιστικά κόμματα που γνωρίζουμε στις μέρες μας και φαίνονται να επικρατούν όλο και περισσότερο στη διεθνή πολιτική σκηνή δεν προήλθαν από παρθενογένεση, αλλά είναι μετεξέλιξη των εσωτερικών διασπάσεων που εκδηλώθηκαν σε υπάρχοντα κόμματα, όπως π.χ. στις χώρες Γαλλία, Αυστρία, Βόρεια Ευρώπη, Ιταλία και Ελλάδα (ΑΝΕΛ). Ελάχιστα είναι τα νεοϊδρυθέντα λαϊκιστικά κόμματα, όπως π.χ. η Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD). Συνεπώς, υπάρχει ήδη παρουσία, με διάρκεια μέσα στον χρόνο, των λαϊκισμών, αλλά ο τρόπος που αντιμετωπίζονταν δεν ήταν σταθερός.

Ο «λαϊκισμός» του People’s Party που εμφανίστηκε στις ΗΠΑ, τέλη του 19ου αι., ερμηνεύτηκε ως επανεμφάνιση των αντιλήψεων των ιδρυτών της αμερικανικής δημοκρατίας, ο «λαϊκισμός» του Μπολσεβίκου Gr. Alexinsky, αρχές του 20ού αι., ως ένας ιδιότυπος αγροτικός σοσιαλισμός που περιλαμβάνει στις τάξεις του διανοούμενους, λαό και επαναστάτες, ενώ έφτασε ανάμεσα στους δύο μεγάλους πολέμους ο «λαϊκισμός» να θεωρείται ακόμη και λογοτεχνικό είδος!

Αντίδραση στις ελίτ

Ετσι ο «λαϊκισμός» επιβίωσε μέσα από τις διάφορες εκδοχές του και έφτασε στις ημέρες μας να θεωρείται η αντίδραση του λαού στις ελίτ του πολιτικού συστήματος, με συνέπεια τον διχασμό σε «εμείς» και «αυτοί» ή ακόμη και στην απόρριψη της διάκρισης των εξουσιών εφόσον αυτές δεν εξυπηρετούν τα σχέδια του «δημαγωγού» ηγέτη του «λαϊκιστικού» κόμματος.

Αυτή η απόρριψη είναι κατά βάση το κομβικό σημείο στο ερώτημα, εάν ο λαϊκισμός απειλεί τη δημοκρατία. Η απάντηση είναι: εξαρτάται. Αν ο «λαϊκιστής» συνεχίζει να αποδέχεται τον κλασικό ορισμό της δημοκρατίας, δηλαδή ως σύστημα όπου η πολιτική εξουσία ανήκει στον λαό, τότε ο κίνδυνος είναι μηδαμινός. Αν όμως ο «λαϊκιστής» αρνείται την εκδοχή της δημοκρατίας που υιοθέτησε ο νεότερος κόσμος, δηλαδή τη διάκριση των εξουσιών και την άσκηση της εξουσίας εξ ονόματος του λαού μέσω των κοινοβουλίων, του Συντάγματος κ.ά., τότε ο «λαϊκισμός» είναι μέγιστη απειλή για τη δημοκρατία, τα βασικά δικαιώματα του ανθρώπου και το κράτος δικαίου. Περιπτώσεις όπως της Ουγγαρίας ή της Βραζιλίας, για να μείνουμε μόνο σε αυτές, είναι παραδείγματα του «λαϊκισμού» που απειλεί τη δημοκρατία.

Τέλος, η απάντηση στο ερώτημα εάν ένας λαϊκιστής ηγέτης μπορεί να απαρνηθεί τον «λαϊκισμό» του που τον ανέδειξε στην εξουσία, ο συντάκτης του λήμματος για τον Αλ. Τσίπρα (Fr. Rouvillois) εκτιμά πως μπορεί να κάνει παραπλανητικούς ελιγμούς έως να του ξαναπαρουσιαστεί η ευκαιρία και να επανέλθει στο «ταλέντο» του. Αλλωστε «και ο τακτικισμός μέρος των κριτηρίων του λαϊκισμού είναι»!