Η Ιερουσαλήμ και οι πόλεμοι της μνήμης

«Υπάρχουν ουσιαστικές διαφωνίες για βασικά ζητήματα που αφορούν την Ιερουσαλήμ, μαζί με πληθώρα αντικρουόμενων επιχειρημάτων». Η παρατήρηση της αμερικανίδας καθηγήτριας Κοινωνιολογίας Αν Σλέι και του ισραηλινού καθηγητή Γεωγραφίας Γκίλαντ Ρόσεν είναι εξίσου αναμενόμενη όσο και καίρια. Τόσο ώστε να περιλαμβάνει τις εξελίξεις που ακολούθησαν την έκδοση του βιβλίου τους «Ιερουσαλήμ – Προκλήσεις του χώρου σε μια διχοτομημένη μητρόπολη» του 2015 (Polity Press), αλλά και εκείνες που συμπίπτουν με την ελληνική κυκλοφορία, στις αρχές Μαρτίου, από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης (μτφ. Μιχάλης Λαλιώτης, επιμέλεια Πέτρος Γιαρμενίτης – Νίκος Κουμπιάς). Σύμφωνα με το σχέδιο για τη Μέση Ανατολή που παρουσίασε πρόσφατα ο αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ, η Ιερουσαλήμ περιγράφεται ως «η αδιαίρετη πρωτεύουσα του Ισραήλ». Αλλά ο ίδιος φάνηκε να αντιφάσκει με αυτή τη δέσμευση, ανοίγοντας παράλληλα παράθυρο σε ένα παλαιστινιακό κράτος με πρωτεύουσά του στην Αλ Κουντς, την «Ανατολική Ιερουσαλήμ». Αν αυτό μπορεί να γίνει κατανοητό ως το τμήμα που προσάρτησε το Ισραήλ το 1967, το οποίο οι Παλαιστίνιοι διεκδικούν ως πρωτεύουσα του κράτους τους, τότε η κυβέρνηση Τραμπ τους «αφήνει» μόνο προάστια στην ανατολική πλευρά της πόλης – τοποθεσίες όπως το Αμπου Ντις, που τεχνικά βρίσκεται στην Ιερουσαλήμ, αλλά στην ανατολική πλευρά του τείχους ασφαλείας που χωρίζει το Ισραήλ από τα παλαιστινιακά εδάφη. Οπως διαβάζουμε στην υποσημείωση της σελίδας 23, άλλωστε, ο Τραμπ είχε ήδη ανατρέψει την αμερικανική πολιτική πολλών ετών, καθώς στις 6 Δεκεμβρίου του 2017, ενεργοποιώντας νόμο του 1995, ανακοίνωσε ότι οι ΗΠΑ αναγνωρίζουν ως πρωτεύουσα του Ισραήλ την Ιερουσαλήμ και ως εκ τούτου η αμερικανική πρεσβεία θα μεταφερθεί εκεί από το Τελ Αβίβ (η πρεσβεία άνοιξε όντως στις 14 Μαΐου του 2018, στην επέτειο των 70 χρόνων από τη δημιουργία του κράτους του Ισραήλ, και η μόνη χώρα που ακολούθησε τις ΗΠΑ είναι η Γουατεμάλα).

Οι συγγραφείς επισημαίνουν αρκετά νωρίς ότι το ερώτημα «τι είναι η Ιερουσαλήμ» είναι εξόχως πολιτικό. «Το βιβλίο μιλά για τη χωρική πολιτική και για τη σύγκρουση με αντικείμενο τον χώρο στην Ιερουσαλήμ. Εξετάζει τον αγώνα για την κυριότητα και τον έλεγχο της πόλης που για πολλούς είναι η σημαντικότερη στον κόσμο […] Η αντιπαράθεση έχει να κάνει με την εξουσία, τον έλεγχο, την εθνικότητα και τη θρησκεία. Ενίοτε η διαμάχη για την Ιερουσαλήμ διεξάγεται μεταξύ ανθρώπων του ίδιου θρησκεύματος, π.χ. μεταξύ Εβραίων ή μεταξύ μουσουλμάνων. Αλλοτε συνδέεται με τη διεκδίκηση εδαφών, και την εθνική κυριαρχία, μεταξύ Ισραηλινών και Παλαιστινίων — συμπεριλαμβανομένων των παλαιστίνιων Ισραηλινών, στους οποίους ταυτότητα και υπηκοότητα βρίσκονται σε σύγκρουση. Πέραν τούτου, οι συγκρούσεις στην Ιερουσαλήμ δεν είναι μια εσωτερική υπόθεση του Ισραήλ ή έστω των μουσουλμανικών χωρών της Μέσης Ανατολής. Η Ιερουσαλήμ αφορά τον κόσμο ευρύτερα, όντας μια πόλη παγκόσμιας πνευματικής εμβέλειας. Από πολλές απόψεις, όμως, μπορεί να θεωρηθεί το επίκεντρο του εξτρεμισμού, της μισαλλοδοξίας και του φανατισμού» (σ. 32).

Στο βιβλίο οι συγγραφείς εκκινούν, όπως είναι αναμενόμενο, από την ίδρυση του ισραηλινού κράτους το 1947, για να περάσουν στη μεθοδολογία που χρησιμοποίησαν (με αναφορά στις θεωρίες περί πολιτικής ηγεμονίας του Γκράμσι και παραγωγής του χώρου του Λεφέβρ), τον επαναπροσδιορισμό των ορίων της Ιερουσαλήμ, τις διαφορετικές ομάδες που συναποτελούν το ψηφιδωτό της πόλης (εδώ και τα πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία για τις ποικίλες διαβαθμίσεις της θρησκευτικότητας), την Ανατολική και, τέλος, τη σύγχρονη Ιερουσαλήμ. Αποσπάσματα για την τελευταία, που αποτελεί βασική προβληματική της έκδοσης, δημοσιεύει το «Β», με την άδεια των ΠΕΚ.

Δημήτρης Δουλγερίδης

^«Μολονότι οι όποιες διεκδικήσεις επί της Ανατολικής Ιερουσαλήμ είναι μια υπόθεση που εξελίσσεται στο παρόν, η νομιμότητα της αξίωσης κάθε πλευράς πιστοποιείται μέσα από τη στοιχειοθέτηση αποδείξεων που μαρτυρούν ότι αυτή τους ανήκε ιστορικά για μεγάλα χρονικά διαστήματα, κυριολεκτικά για εκατοντάδες, αν όχι και για χιλιάδες χρόνια. Και κάθε πλευρά υποστηρίζει πως η Ιερουσαλήμ τής ανήκει.

Για τους Παλαιστινίους, η διεκδίκηση της Ιερουσαλήμ βασίζεται στη μακρά γενεαλογία των οικογενειών τους. Οι δεσμοί των παλαιστινιακών οικογενειών με την Ιερουσαλήμ είναι παραπλήσιοι με εκείνους που θεωρητικά αφορούν το βασιλικό αίμα σε χώρες όπως η Αγγλία και η Σουηδία.

Η διεκδίκηση της Ανατολικής Ιερουσαλήμ από τους Ισραηλινούς πηγάζει από τα κείμενα της Βίβλου και υποθετικά την τεκμηριώνουν τα αρχαιολογικά ευρήματα. Ομως το Ισραήλ έχει επίσης την εξουσία και τη στρατιωτική δύναμη που του εξασφαλίζουν τον ανοιχτό πολιτικό έλεγχο της περιοχής. Το Ισραήλ τη θεωρεί δική του και, παρότι όλη σχεδόν η διεθνής κοινότητα αντιτίθεται, η Ανατολική Ιερουσαλήμ βρίσκεται από το 1967 και μετά υπό τον έλεγχό του.

[213]Καμία ειρηνευτική προσπάθεια – ούτε η Συμφωνία του Οσλο, ούτε το Καμπ Ντέιβιντ, ούτε κάποια άλλη συνάντηση κορυφής – δεν επιχείρησε να ξεκινήσει διαπραγματεύσεις για την τύχη της. Μολονότι ο έλεγχος που ασκεί το Ισραήλ είναι γενικά αναγνωρισμένος, η μάχη για την Ιερουσαλήμ συνεχίζεται. Στο τέλος, ενδεχομένως να την κερδίσει η πλευρά που θα καταφέρει να σταθεί όρθια μέσα στα αρχαία ερείπια. Ο κόσμος δεν πρέπει να τρέφει αυταπάτες. Κανένας, ιδίως οι παλαιστίνιοι κάτοικοί της, δεν έχει σκοπό να υποχωρήσει στο ζήτημα της διεκδίκησης της Ανατολικής Ιερουσαλήμ. Η εξέχουσα θέση της στη γενικότερη σύγκρουση είναι αδύνατο να παραγνωριστεί. Η ιστορική και η συμβολική της σημασία ίσως τελικά καθορίσουν την τύχη της αραβο-ισραηλινής σύγκρουσης.

Η Ανατολική Ιερουσαλήμ είναι το τμήμα της μητροπολιτικής Ιερουσαλήμ το οποίο περιήλθε στην κατοχή της Ιορδανίας το 1948 και κατακτήθηκε από το Ισραήλ το 1967. Το γεγονός ότι αποτελεί κεντρικό στοιχείο στη διαμάχη γύρω από την Ιερουσαλήμ καθιστά επιτακτικό να κατανοήσουμε τη σημασία της για τους ανθρώπους και τον λόγο για τον οποίο διεκδικείται με τόσο πάθος.

Ομως η πολιτική ταυτότητα της Ανατολικής Ιερουσαλήμ και η θέση της στην ευρύτερη σύγκρουση είναι έργο των Ισραηλινών, όχι των Παλαιστινίων. Η Ανατολική Ιερουσαλήμ μετατράπηκε σε πολιτικό παρία της παλαιστινιακής πολιτικής, έτσι όπως αυτή σχεδιάστηκε στο πλαίσιο της Συμφωνίας του Οσλο, η οποία παραχωρούσε στο Ισραήλ τον πολιτικό έλεγχο επί των αράβων κατοίκων της περιοχής. Απομονωμένη πολιτικά από την παλαιστινιακή κοινότητα της Δυτικής Οχθης, έχει απομονωθεί και χωρικά εξαιτίας του φράγματος/φράχτη/τείχους που την απέκοψε από την υπόλοιπη Δυτική Οχθη.

Η Ανατολική Ιερουσαλήμ είναι ένα κατασκεύασμα του Ισραήλ, υπό την έννοια ότι αποτελεί προϊόν της ισραηλινής ισχύος και πολιτικής κυριαρχίας. Η Ανατολική Ιερουσαλήμ αντιπαρατίθεται στην αραβική, μια εκδοχή της Ιερουσαλήμ βασισμένη στη μνήμη. Οι Παλαιστίνιοι της Ανατολικής Ιερουσαλήμ αγωνίζονται για την αραβική Ιερουσαλήμ και όχι για την Ανατολική.

Η αραβική Ιερουσαλήμ είναι η ιδεατή εκδοχή ενός φυσικού χώρου που προϋπήρξε του πολέμου του 1948. Ως ιδέα, η αραβική Ιερουσαλήμ αντιτίθεται σφοδρά στην ισραηλινή/εβραϊκή Ιερουσαλήμ, καθότι ένας τόπος μνήμης δεν ξεθωριάζει όταν βρίσκεται αντιμέτωπος με την καταπίεση.

Η αραβική “Ιερουσαλήμ της μνήμης” είναι προγενέστερη του 1948. Δεν εκπλήσσει το γεγονός ότι το Ισραήλ φοβάται και επιχειρεί να απαγορεύσει τη χρήση του όρου “Νάκμπα”, που είναι συνώνυμος της καταστροφής και της τραγωδίας και με τον οποίο ο παλαιστινιακός λαός περιγράφει την Ημέρα της Ανεξαρτησίας το 1948, γεγονός που αποτέλεσε το πρώτο βήμα για την απώλεια της δικής τους Ιερουσαλήμ ως τόπου. Το Ισραήλ ελέγχει την Ανατολική Ιερουσαλήμ αλλά όχι και την αραβική, κι αυτό γιατί είναι πολύ πιο εύκολο να καταλάβεις ένα κομμάτι γης παρά να ελέγξεις τις αντιλήψεις των ανθρώπων για τη γη τους, για την κοινότητα όπου ζουν και για το τι νιώθουν πως τους ανήκει (Mann, 2011). Τελικά αυτό σημαίνει ότι, παρά τα όσα δηλώνει και πράττει το Ισραήλ, η κυριαρχία του επί της Ιερουσαλήμ είναι ασταθής.

Ο αγώνας για την Ιερουσαλήμ διεξάγεται με τρόπαιο μια φυσική τοποθεσία. Η υλικότητα, ωστόσο, είναι ένα μέρος μόνο απ’ όσα περιλαμβάνει συνολικά ένας τόπος. Ο τόπος είναι ταυτόχρονα υπόθεση του νου, είναι μνήμη και ιδέα. Για τους Παλαιστινίους, η “Ιερουσαλήμ της μνήμης” – δηλαδή ό,τι αποκαλούμε αραβική Ιερουσαλήμ – δεν συμπίπτει με την Ιερουσαλήμ που ελέγχει πολιτικά το Ισραήλ (H. Cohen, 2007). Η ιδέα όμως μιας αραβικής Ιερουσαλήμ μόνο εν μέρει μπορεί να υλοποιηθεί, όπως βέβαια και η δημιουργία δεσμών μαζί της, αφού η συγκεκριμένη περιοχή βρισκόταν μονίμως υπό τον έλεγχο άλλων δυνάμεων, και ουδέποτε των Παλαιστινίων. Ο κατάλογος όσων είχαν τον έλεγχο της αραβικής Ιερουσαλήμ είναι μακρύς: Οθωμανοί, Βρετανοί, Ιορδανοί και τώρα το Ισραήλ.

Η αραβική Ιερουσαλήμ δεν συμμορφώνεται με τα όρια της Ανατολικής Ιερουσαλήμ, αν και σίγουρα την περιλαμβάνει. Η αραβική Ιερουσαλήμ είναι η Ιερουσαλήμ που διεκδικούν οι Παλαιστίνιοι, παρά τη στρατιωτική δύναμη της ισραηλινής κυβέρνησης. Είναι ένας τόπος ιδεατός, που υπερβαίνει τα σημερινά πολιτικά σύνορα. Η “Ιερουσαλήμ της μνήμης” συμπεριλαμβάνει όλες τις χαμένες παλαιστινιακές κοινότητες και χωριά, μια χαμένη κληρονομιά που εντοπιζόταν κάποτε σ’ ένα μέρος που το έλεγχαν οι ΑΑραβες αλλά που σήμερα βρίσκεται σ’ έναν τόπο με το όνομα Ισραήλ».

Anne B.Shaly & Gillad Rosen
Ιερουσαλήμ
Προκλήσεις του χώρου σε μια διχοτομημένη μητρόπολη
Μτφ. Μιχάλης Λαλιώτης, επιμ. Πέτρος Γιαρμενίτης, Νίκος Κουμπιάς
Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2020, σελ. 320
Η έκδοση αναμένεται έως τις αρχές Μαρτίου