Μια εικόνα, χίλιες αλήθειες

Στην τρέχουσα περίοδο, η μυθιστορηματική αφήγηση βουτά όλο και περισσότερο στα σκοτεινά νερά της ιστορικής μνήμης, παίρνοντας ως πρώτη ύλη γεγονότα που εδράζονται κυρίως σε περιόδους καμπής του 20ού αιώνα και εξέρχονται μέσα από μεταβατικές κοινωνικές  διαμορφώσεις. Οι επιδέξιοι λογοτέχνες όπως ο Ζερόμ Φεραρί δεν έχουν καμιά φιλοδοξία να γίνουν ιστορικοί. Διερευνούν όμως προσωπικές διαδρομές που εμπλέκουν το βίωμα με τις διασταυρώσεις των συνειδησιακών χαρακωμάτων. Πλησιάζουν την αλήθεια μέσα από την αναπαράστασή της. Πίσω από τις γραμμές της επίσημης μαρτυρίας, υπάρχει ένας ωκεανός ετερόκλητων συνάψεων.

Στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα ένας πιστός καθολικός, ο Ζoρζ Μπερνανός, γράφει την Ιστορία εν είδει ημερολογίου. Τον απασχολεί ο εσωτερικός λογισμός και όχι η πιστή αποτύπωση. Οι απλοί άνθρωποι της γαλλικής επαρχίας έρχονται αντιμέτωποι μέσα από την τετριμμένη καθημερινότητα με τα ζύγια της υπαρξιακής αναμέτρησης. Εδώ, το μυθιστόρημα δεν υπάρχει ερήμην των ιδεών και των πράξεών του. Πάνω σε αυτή τη συγγραφική παράδοση που σχηματίζεται από το βλέμμα της προσωπικής κατάθεσης στις στροφές των κοινωνικών μετεξελίξεων, βρίσκεται ο Ζερόμ Φεραρί, έχοντας κατά νου την πολυτεμαχισμένη ανακατανομή του αφηγηματικού χρόνου στον 21ο αιώνα.

Ο συγγραφέας πλησιάζει την ενσυναίσθηση του Μπερνανός έχοντας για προσκέφαλο την ψυχαναλυτική θεωρία της σχέσης των αντικειμένων του Γουίνικοτ. Ενα βιβλίο που ανακατεύει τις φωτοσκιάσεις της ανθρώπινης κατάστασης. Ο έρωτας, η περιπλάνηση, ο θάνατος, τα όρια της τέχνης. Μέσα από τις τραγικές επιπτώσεις ταυτόχρονων περίπου εμφυλίων πολέμων, οι πρωταγωνιστές διαπιστώνουν πως τα όνειρά τους πνίγονται στα αβαθή, ενώ οι επιθυμίες διχοτομούνται.

Στο μυθιστόρημα παρακολουθούμε κυρίως την ιστορία της  Αντόνια, μιας μελαγχολικής φωτορεπόρτερ από την Κορσική, που παρατηρεί τον κόσμο της να ραγίζει. Το πάθος για αποτύπωση στιγμών που περικλείουν ένα σύμπαν τη συγκλονίζει από την εφηβεία ακόμη. Την παρασύρει όχι το περιεχόμενο, αλλά το μυστήριο του αποτυπώματος πάνω στο χαρτί. Το φως που αντανακλούν τα σώματα. Μεγαλώνει σε μια μικρή καθολική πόλη με τον πιο κοντινό της άνθρωπο να είναι ο θείος της, που είναι ιερωμένος. Μέσα από τον σφοδρό έρωτα με το πρωτοπαλίκαρο της διαβόητης εθνικικιστικής οργάνωσης των κορσικανών μαχητών του FLNC, παίρνει το βάπτισμα του πυρός ως προς τη διεκδίκηση του εαυτού της. Οι ασφυξίες της περίκλειστης ζωής, ο κοινωνικός καταναγκασμός που απορρέει από τους ηθικοπλαστικούς κανόνες της οργάνωσης, η απεξάρτησή της από την παθητικότητα τη σπρώχνουν προς την έξοδο: στα πεδία των μαχών της Γιουγκοσλαβίας. Εκεί κοντά στην Αδριατική, θα λάβει χώρα η εξαφάνισή της κάτω από παράξενες συνθήκες. Σαν ένα σκάρτο φωτογραφικό καρέ που το έχει μασήσει η μηχανή. Ο ασύνορος εμφύλιος της μεγαλύτερης επικράτειας στην Βαλκανική, όπου η ζωή υπάρχει από απερισκεψία, προστίθεται και ο εμφύλιος σπαραγμός στην Κορσική, όπου οι φράξιες των εθνικιστών αιματοκυλούν το νησί, από παθολογικά δολοφονική εγωπάθεια.

Ο θείος της Αντόνια είναι μια προραφαηλιτική σχεδόν φιγούρα. Ενας ιερέας που έχει διαψευστεί και συνεχίζει να εξερευνά τις συμπληγάδες του ελέους. Ενας άνθρωπος μισός, που άφησε τη γυναίκα της ζωής του για την αναπόδραστη απαίτηση της πίστης. Συντετριμμένος ανάμεσα στο βίωμα του θανάτου και της ελπίδας που φέρνει η κατάνυξη της ανάστασης. Ενα πρόσωπο που αδέξια σχεδόν, μα αποτελεσματικά απορροφά τα κρυμμένα κρίματα της κοινότητας. Μιας μικροκοινωνίας με σμπαραλιασμένο ορίζοντα από τη δολοφονική δραστηριότητα των Εθνικιστών, οι οποίοι είναι παιδιά, σύζυγοι, αδέλφια και εραστές. Μια συνωμοτική ευρύτερη ομάδα που έχει κάνει τάμα στο αίμα. Οταν ο ιερέας σηκώνει το βλέμμα προς τα σκύβαλα της ιερότητας που εσωκλείουν τις αμφιβολίες του, βλέπει καθαρά το διαμπερές τραύμα της απόγνωσης. Μιας περίπου αφοσίωσης στον Θεό.

ΔΥΟ ΖΗΛΩΤΕΣ. Ανάμεσα στην πορεία των δύο κύριων ηρώων, ο ικανότατος Φεραρί αντιπαραβάλλει σύντομα διηγηματικά χωρία που φιλοδοξούν να καταγράψουν την εξοντωτική διάψευση των ονείρων και των ευγενών φιλοδοξιών. Μια αιματοβαμμένη κορδέλα ενώνει τον Γάλλο Γκαστόν Κ. και τον Σέρβο Ρίστα Μ. Ο πρώτος ακολουθεί τα ιταλικά στρατεύματα το 1911 λίγο μετά την απόβαση στη Λιβύη. Ο δεύτερος καταμεσής των Βαλκανικών Πολέμων, έρχεται αντιμέτωπος με το αληθινό πρόσωπο της επαναχάραξης των συνόρων. Δύο ιδεαλιστές, δύο ζηλωτές της καλλιτεχνικής έκφρασης. Στα καταγάλανα νερά της Μεσογείου θα αντικρίσουν την ανόθευτη πρακτικότητα της εξόντωσης. Εκεί που ο δημιουργικός οίστρος αποχυμώνεται στην κατάλευκη ομίχλη της αδιανόητης ανθρώπινης πράξης. Και όμως ένα κλικ μπορεί να είναι αρκετό για να αποδώσει την ακρίβεια της σύνθεσης στη ρήξη της με τον εκβαρβαρισμό.

Ο Φεραρί γράφει ένα μυθιστόρημα πάνω στην απώλεια. Τη συναισθηματική, την ιδεολογική, των καθημερινών πράξεων που ορίζουν τις αντιθέσεις μας. Στρέφει το βλέμμα του στη μικρή κοινότητα του κορσικανικού χωριού. Εκεί όπου εκτυλίσσονται οι τελετουργίες της μανιώδους παρελκυστικής ζωής. Αδειασμένη από μέλλον και ταυτόχρονα γονατιστή να παρακαλά για συγχώρηση και άφεση αμαρτιών. Ενας σκληρός δρόμος, που περνά μέσα από τους σπινθηρισμούς της εικόνας. Που δείχνει ό,τι δεν φαίνεται. Μια παραβολή, τελικά, πάνω στο βλέμμα. Είδωλα ανθρώπων που πιστεύουν πως είναι κάτι άλλο από εκείνο που πραγματικά είναι, ενώ τα πιστεύω τους στρεβλώνονται κάτω από τη βάσανο για το κυνήγι της προσωπικής τους ολοκλήρωσης.

Μια σπουδή πάνω στην πολεμική διεργασία του νου και του σώματος. Της πολιτικής διαμάχης και της ψυχικής διασάλευσης. Κατά τον Βάλτερ Μπένγιαμιν ο φακός ως μερικότητα του βλέμματος αποκαλύπτει όμως υποσυνείδητες οπτικές, με τον ίδιο τρόπο που η ψυχανάλυση αποκαλύπτει υποσυνείδητες αιτίες. Ο Φεραρί βρίσκεται κοντά στη σκέψη του μεγάλου στοχαστή και καθ’ όλη τη διάρκεια του αφηγηματικού ταξιδιού εξυφαίνει την μπαναλιτέ του τρόμου. Στο μισοσκόταδο της υπαρκτικής ανάγκης, μετατρέπει το πένθος σε μια πορεία προς την αυτογνωσία. Εάν και εφόσον αυτή επέλθει. Για αυτόν τον λόγο το μυθιστόρημα μοιάζει με μια διαδρομή χωρίς χάρτη.

Μέσα από τις σελίδες βλέπουμε την ανάβαση χαρακτήρων προς την κατάκτηση της θέσης τους στον κόσμο. Το βάρος της διάψευσης είναι πολύ μεγαλύτερο από εκείνο της πραγμάτωσης τελικά. Το βιβλίο κέρδισε το Βραβείο Λογοτεχνίας της εφημερίδας «Le Monde» το 2018, όπως και το «Prix Mediterranee» για το 2019.

Ζερόμ Φεραρί
«Κατ’ εικόνα του»
Μτφ. Εφη Κορομηλά
Εκδ. Στερέωμα, Σελ. 254
Τιμή: 17 ευρώ