Η μετάφραση ως αναλογία

Οταν πρωτομετέφρασα αρχαίο δράμα, είχα προτείνει πρώτα στους σκηνοθέτες ή τους εκδότες μου να τολμήσουμε να χρησιμοποιήσουμε την καθιερωμένη λέξη μετάφραση με τον όρο αναλογία, αλλά η συνήθεια της καθιέρωσης για αιώνες εμπόδιζε τον αιφνιδιασμό. Επρεπε, είχε ειπωθεί – και ορθώς -, να αρχίσει μια θεωρητική συζήτηση και να αναλυθούν οι λόγοι μιας τέτοιας αντικατάστασης. Εκανα μία – δύο απόπειρες να ξεκινήσει μια τέτοια συζήτηση, αλλά δεν βρήκε ανταπόκριση. Αντιλαμβάνομαι τους δισταγμούς και, συνήθως, τις σχολαστικές αντιπαραθέσεις απόψεων και αισθητικών και ιδεολογικών προσεγγίσεων. Ομως κάθε φορά που καταπιανόμουν με τη μετάφραση ενός τραγικού ή κωμικού αρχαίου θεατρικού είδους προσπαθούσα χωρίς εξαγγελίες να αναλογίσω το κείμενο στην αρχαία γλώσσα σε κείμενο της νεοελληνικής.

Σημειώνω εδώ ότι η άποψη που θα προσπαθήσω να αναπτύξω ισχύει για κάθε μεταφορά κειμένου από γλώσσα σε γλώσσα. Εγώ απλώς μεταφέρω την εμπειρία μου από τις 32 μεταφράσεις αρχαίου θεατρικού λόγου που καταπιάστηκα και τις τρεις μολιερικές κωμωδίες, που τόλμησα να τις βαπτίσω στην έντυπη μορφή τους ως «νεοελληνική αναλογία».

Και πρώτα μια θεμελιώδη διευκρίνιση. Δεν αναφέρομαι σε διασκευή. Είναι άλλου παπά ευαγγέλιο. Υπάρχουν διασκευές που σέβονται το πρωτότυπο και διασκευές συνήθως έργων συγγραφέων που έχουν χάσει το δικαίωμα (αυτοί και οι νόμιμοι απόγονοί τους) να απαγορεύσουν τον διασυρμό και την υφολογική, ιδεολογική, ηθική κατεδάφιση του έργου τους.

Εχω δει (πουλώντας οι παραγωγοί) Ηλέκτρα μπουζουκτσού, Ηλέκτρα πόρνη και Ηλέκτρα καθηλωμένη λόγω υστερίας σε ψυχιατρικό κρεβάτι.

Εδώ αναφέρομαι στην επώδυνη κάθε ταπεινού μεταφραστή απόπειρα να μεταφέρει στο κοινό το ύφος, το ήθος, τη διάνοια, την ιθαγένεια και τη λογική ενός συγγραφέα από μια γλώσσα σε μια άλλη γλώσσα. Θα έλεγα πως η μεγάλη πρόκληση για τον μεταφραστή είναι να δημιουργήσει τη βεβαιότητα πως αν ο συγγραφέας του έργου που μεταφράζει έγραφε στη γλώσσα του, έτσι θα διατύπωνε το κείμενο. Εχουμε ένα έξοχο παράδειγμα ενός γίγαντα του λόγου. Ο μέγας Μπέκετ έγραφε τα έργα του τα θεατρικά («Περιμένοντας τον Γκοντό», «Ω, οι ευτυχισμένες μέρες», «Το τέλος του παιχνιδιού») σε δύο γλώσσες, στα αγγλικά και στα γαλλικά. Και οι δύο μορφές έχουν την αξία πρωτοτύπου. Και όταν δει κανείς σε παραλληλία τα κείμενα, θα διαπιστώσει διαφορές, όχι βέβαια από αστοχία, αφού μεταφραστής και συγγραφέας είναι το ίδιο πρόσωπο, αλλά ως μια σοφή αναλογία, δηλαδή μια προσπάθεια να διατυπωθεί ένα κείμενο με την ιδιορρυθμία, ρυθμική, υφολογική και ηθικά φορτισμένη, της γλώσσας μεταφοράς.

Με απλοϊκό παράδειγμα τη φράση: «Αυτό το νόημα πώς θα το έλεγε ή θα το έγραφε θέλοντας να εκφράσει την άποψή του ή τα συναισθήματά του ένας κοινός ομιλητής και των δύο γλωσσών».

Εγραψα κάποτε πόση εκπαιδευτική απελπισία αισθάνθηκα όταν σε ελληνικό σχολείο στο διάλειμμα κατεβαίνοντας οι μαθητές τρέχοντας τα σκαλοπάτια και διαγκωνιζόμενοι ένας που δέχτηκε μια αγκωνιά από έναν άλλον αναφώνησε «άουτς»!

Η δασκαλίστικη τότε περιέργειά μου με ώθησε να εξετάσω τον φάκελο του μαθητή. Δεν είχε άγγλους γονείς, ούτε καν γονείς που σπούδασαν στην Αγγλία ή στην Αμερική, προερχόταν από μικροαστική οικογένεια λαϊκής γειτονιάς της Αθήνας. Αρα εκφωνώντας σε μια τυχαία στιγμή και αυθόρμητα το αγγλικό επιφώνημα «άουτς» εψεύδετο, μετέφραζε τραγικά λάθος λεκτικά το συναίσθημά του.

Εκτοτε όταν μετέφραζα αρχαίους δραματικούς ή κωμικούς ποιητές, πρώτα πρώτα εκκινούσα από μεταφορά στα νέα ελληνικά των επιφωνημάτων.

Και ξάφνιασε κάποτε πως στην «Ορέστεια» ακούστηκε το επιφώνημα «ολελέ μου». Τα ζώα είκοσι αιώνες «μιλούν» την ίδια γλώσσα, τα βατράχια «βρεκεκέξ κουάξ κουάξ» και τα πρόβατα «μπε, μπε» όταν τα καταγράφει ο Αριστοφάνης στις κωμωδίες του. Οι άνθρωποι όμως αλλάζουν συνήθειες, αλλάζουν αντιδράσεις συναρτήσει του χρόνου ή και του τόπου όπου εκφράζονται τα συναισθήματα. Αρα αλλάζουν και ήχους, επιφωνήματα. Θυμίζω πως το επιφώνημα είναι η πρώτη προσπάθεια του ανθρώπου των σπηλαίων να εκδηλώσει τα συναισθήματά του για τα φυσικά φαινόμενα, την αντιμετώπιση των κινδύνων από ζώα και ανθρώπους και τον ενθουσιασμό του, την απέχθειά του για τον συνάνθρωπο. Ο μαθητής μου, αφού δεν συνομιλούσε αγγλιστί με κάποιον συμμαθητή του αλλά αυθόρμητα εξέφρασε αγγλιστί τον πόνο του, ψευδόταν.

Φαντάζεστε έναν άγγλο φοιτητή που σπουδάζει Νέα Ελληνικά στο σπίτι του η άρρωστη μητέρα του να φτερνίζεται και να της λέει «γείτσες»;

Οσο και να παραξενεύουν όσα εδώ διατυπώνω, η μετάφραση / αναλογία ενός κειμένου από μια γλώσσα σε άλλη εκκινεί από τα επιφωνήματα.

Αυτά θα δώσουν και τον γενικό τόνο της μετάφρασης – αναλογίας.

Από εκεί και πέρα έχει κανείς να λύσει προβλήματα που έχουν να κάνουν με τη διαχρονική φόρτιση μιας λέξης τόσο που να χάνει στο παρόν τη σημασία που είχε στο παρελθόν. Θα ήταν ασυγχώρητο λάθος π.χ. να αφήσεις αμετάφραστη στα νέα ελληνικά τη λέξη αμαρτία, διάσπαρτη στα τραγικά κείμενα.

Δυστυχώς ή ευτυχώς, η γλώσσα κάνει τη δουλειά της, μεσολάβησε ο χριστιανισμός και η λέξη έχασε την πρώτη της σημασία: αποτυχία. Ενας κυνηγός στην αρχαιότητα αμαρτάνει αν το βέλος δεν πετύχει την πέρδικα. Η λέξη με την αρχαία σημασία έχει και σήμερα κύρος στη λαϊκή καθημερινή γλώσσα: «Αμαρτία, βρε παιδί μου, λέρωσες το καλό σου παντελόνι»! Η ένδοξη πολυσημία των γλωσσών.

Βασικό, κυρίαρχο ρόλο σε μια ματάφραση – αναλογία παίζει ο ρυθμός της γλώσσας. Ο αείμνηστος φίλος ποιητής και χρόνια καθηγητής στην Αμερική μού είπε κάποτε πως η επιτυχία διεθνώς του Καβάφη οφείλεται και στο γεγονός ότι όταν ακούγεται στο πρωτότυπο έχει τον ρυθμό της αγγλικής γλώσσας, της σχεδόν μητρικής γλώσσας του ποιητή λόγω της οικογενειακής εμπορικής του διαμονής νηπιόθεν στην Αγγλία.

Ο αείμνηστος φίλος καθηγητής στο Αμστερνταμ ελληνιστής Μπλάνκεν, έξοχος μεταφραστής των απάντων του Καβάφη, μου δήλωσε ενώπιον των μεταπτυχιακών στα Ελληνικά ολλανδών φοιτητών του πως ο Διονύσιος Σολωμός ουσιαστικά δεν μεταφράζεται, κυρίως λόγω ρυθμού και μουσικής χρήσης της γλώσσας.

Ο Μαλαρμέ έγραφε πως η ποίηση γίνεται με λέξεις, όχι με νοήματα.

Δεν φτάνει λοιπόν ο μεταφραστής να γνωρίζει και τη γλώσσα από την οποία μεταφράζει και τη γλώσσα στην οποία μεταφέρει το νόημα και το ήθος του πρωτοτύπου. Είναι αναγκαίο να βρει τον ανάλογο βηματισμό της γλώσσας χωρίς βεβαίως να αλλοιώνει και τις ιδέες και το ήθος και τη διάνοια του πρωτοτύπου.

Αλλά, Θεέ μου, πώς να μεταφράσεις – αναλογίσεις τον πρώτο κιόλας στίχο της «Αντιγόνης»; «Ω κοινόν αυτάδελφον Ισμήνης κάρα». Κατά λέξη: «Κεφάλι της Ισμήνης που βγήκε από την ίδια – κοινή μήτρα». Ο Σικελιανός τόλμησε σε ποίημά του να χρησιμοποιήσει τη φράση «ομομήτριε αδελφέ μου». Εξοχα.

Σε μια εποχή που η μετάφραση στο θέατρο καλύπτει σχεδόν το ενενήντα τοις εκατό των παραστάσεων, το μεταφραστικό αναλογικό άθλημα χρειάζεται να ανεβάσει ψηλότερα τον πήχη.