«Ενα μήνυμα για όσους μένουν πίσω…»

Ο Νούτσιο Ορντινε είναι καθηγητής Ιταλικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο της Καλαβρίας και ειδικός στον Τζορντάνο Μπρούνο (στα ελληνικά κυκλοφορούν τρία βιβλία του από τις εκδόσεις Αγρα). Στο φύλλο της «Corriere della Sera», την περασμένη Τρίτη, αποκάλυπτε λεπτομέρειες της 20χρονης φιλίας που τον συνέδεε με τον κριτικό λογοτεχνίας Τζορτζ Στάινερ, που έφυγε από τη ζωή στις 3 Φεβρουαρίου. Ο τελευταίος τού είχε ζητήσει να δημοσιεύσει την επομένη του θανάτου του μια συνέντευξη που του είχε παραχωρήσει το 2014. Αποκάλυπτε παράλληλα ότι το 2050 θα αποσφραγιστούν από το αρχείο του στο Κολέγιο Τσόρτσιλ του Κέιμπριτζ εκατοντάδες «αυτοβιογραφικές επιστολές» που επί σειρά 36 ετών απηύθυνε σε μια γυναίκα – δεν κατονομάζεται – κρυφά από την οικογένειά του. Αποσπάσματα αυτής της συναρπαστικής συζήτησης με τον κορυφαίο ευρωπαίο στοχαστή αναδημοσιεύονται παρακάτω.

Το «μπόνους» της ζωής

«Η ιδέα μιας συνέντευξης μετά θάνατον πάντοτε με ενθουσίαζε. Μια συζήτηση που θα γινόταν γνωστή όταν εγώ δεν θα μπορούσα να τη διαβάσω στις εφημερίδες. Ενα μήνυμα για εκείνους που μένουν πίσω, ένα νεύμα αποχαιρετισμού πριν ακουστεί ο τελευταίος λόγος. Εφτασα σε μια ηλικία κατά την οποία κάθε ημέρα, λίγο πολύ, θεωρείται προστιθέμενη αξία, ένα “μπόνους” που σου δίνει η ζωή. Σ’ αυτό το στάδιο είναι οι αναμνήσεις του παρελθόντος που γίνονται το μόνο πραγματικό μέλλον του εαυτού μας. Είναι το ταξίδι προς τα πίσω, βασισμένο στη μνήμη, που μας επιτρέπει να διατηρήσουμε κάποιες ελπίδες».

Τα λάθη

«Εγραψα ένα μικρό βιβλίο, το “Errata” (σ.σ. στα ελληνικά εκδ. Scripta, 2005, μτφ. Σεραφείμ Βελέντζας), όπου μιλούσα για τα λάθη που έχω κάνει. Δεν μπόρεσα να κατανοήσω ορισμένα ουσιώδη φαινόμενα της νεωτερικότητας και… τη σημασία ορισμένων κινημάτων του μοντερνισμού. Δεν κατανόησα, για παράδειγμα, ότι ο κινηματογράφος, ως νέα μορφή έκφρασης, μπορούσε να αποκαλύψει ταλαντούχους δημιουργούς και νέα οράματα καλύτερα από τις παλιές μορφές τέχνης, όπως η λογοτεχνία ή το θέατρο. Δεν κατανόησα πλήρως το κίνημα ενάντια στον ορθολογισμό, τον μεγάλο σουρεαλισμό της αποδόμησης και, υπό μία έννοια, του μετα-στρουκτουραλισμού. Επρεπε να είχα καταλάβει ότι το φεμινιστικό κίνημα, το οποίο στήριξα στο Κέιμπριτζ με μεγάλη πίστη στη θέση των γυναικών, θα είχε κυρίαρχο ρόλο στην κουλτούρα μας…

Θα έπρεπε να είχα το κουράγιο να δοκιμαστώ στη “δημιουργική” λογοτεχνία. Εγραψα μικρές ιστορίες, ακόμη και στίχους, ως νεαρός. Αλλά δεν θέλησα ποτέ να αναλάβω το ρίσκο της υπέρβασης και να πειραματιστώ με κάτι καινούριο σ’ αυτόν τον τομέα, τον οποίο λατρεύω. Ο κριτικός, ο αναγνώστης, ο μελετητής, ο καθηγητής είναι ιδιότητες που αγαπώ. Αλλά είναι κάτι διαφορετικό από τη μεγάλη περιπέτεια της “δημιουργίας”, της “ποίησης” (σ.σ. ελληνικά στο πρωτότυπο), της παραγωγής νέων μορφών. Και πιθανότατα είναι καλύτερο να αποτυγχάνεις στην προσπάθεια να δημιουργείς κάτι παρά να επιτυγχάνεις στον ρόλο του “παράσιτου”, όπως μ’ αρέσει να περιγράφω τον ρόλο του κριτικού που ζει από τη λογοτεχνία. Φυσικά οι κριτικοί – το έχω τονίσει πολλές φορές – επιτελούν κάτι επίσης σημαντικό: έχω κι εγώ προσπαθήσει να συστήσω, συχνά με επιτυχία, ορισμένα έργα και έχω υπερασπιστεί συγγραφείς που πίστευα ότι το άξιζαν. Αλλά και πάλι δεν είναι το ίδιο. Η απόσταση ανάμεσα σ’ αυτούς που γράφουν λογοτεχνία και σ’ αυτούς που τη σχολιάζουν είναι τεράστια: μια απόσταση οντολογική (για να χρησιμοποιήσω μια πομπώδη έκφραση), μια απόσταση υπαρξιακή. Οι συνάδελφοί μου στο πανεπιστήμιο ποτέ δεν μου συγχώρησαν όταν υποστήριζα ανάλογες θέσεις: πολλοί “βαρόνοι” και ένα είδος ακαδημαϊκής κριτικής δεν συμπάθησαν ποτέ την ειρωνική μου διάθεση στην πεποίθησή τους ότι ήταν πιο σημαντικοί από τους συγγραφείς τους οποίους ανέλυαν».

Ο σκύλος Muz

«Μου κόστισε πολύ το ότι έχασα τη συντροφιά του σκύλου μου πρόσφατα. Μετά τον θάνατο του Muz κατάλαβα ότι στην ηλικία μου ήταν παράτολμο να πάρω έναν άλλο. Αγαπάω πολύ αυτά τα ζώα, αλλά στο κατώφλι των 90 μού φαινόταν τρομερό ότι θα του έδινα ένα σπιτικό και μετά θα τον άφηνα μόνο του».

Αγάπη και σεξ

«Η αγάπη στη ζωή μου ήταν ένα τεράστιο βάρος, πιθανότατα αφόρητο. Πριν απ’ όλα, η ευτυχία που μου εδωσε ο γάμος μου, την οποία δεν μπορώ να εξηγήσω με λέξεις ή με έναν τρόπο ορθολογικό. Και μετά μια-δυο συναντήσεις που υπήρξαν καθοριστικές για τη ζωή μου. Πιστεύω ότι οι γυναίκες έχουν δυνητικά μεγαλύτερη ευαισθησία σε σχέση με τους άντρες. Είχα το μεγάλο προνόμιο να κάνω σεξ μιλώντας διάφορες γλώσσες (σ.σ. μιλούσε αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά, ιταλικά): ο δονζουανισμός της πολυγλωσσίας ήταν για μένα μεγάλη ανταμοιβή, μια ευκαιρία να ζήσω πολλαπλές ζωές. Και είναι παράξενο που ούτε η ψυχολογία ούτε η γλωσσολογία ασχολήθηκαν σοβαρά μ’ αυτό το συναρπαστικό φαινόμενο. Γι’ αυτό και στο “Μετά τη Βαβέλ” (σ.σ. Scripta, μτφ. Γρηγόρης Κονδύλης, 2004) επινόησα έναν πρωτότυπο ορισμό της ταυτόχρονης μετάφρασης: ένας δημιουργικός οργασμός. Το φαινόμενο των λέξεων και των σιωπών σε σχέση με τον έρωτα ήταν πάντοτε σημαντικό για μένα».

Η τελευταία συγγνώμη

«Θα ήθελα να ζητήσω συγγνώμη από έναν άνθρωπο, το όνομα του οποίου δεν μπορώ να αποκαλύψω. Νομίζω ότι και ο ίδιος θα προτιμούσε να παραμείνει ανώνυμος. Είναι ένας άνθρωπος με κύρος, στενός φίλος μου για χρόνια, με τον οποίο τσακώθηκα για μια ηλίθια ερώτηση: μια κακογραμμένη πρόταση σε ένα γράμμα κατέληξε να διαλύσει την πανάρχαια σχέση μας. Εμαθα πολλά απ’ αυτή την εμπειρία: πώς, μερικές φορές, μια φαινομενικά ασήμαντη στιγμή μπορεί να καταλήξει αποφασιστική για τη ζωή σου. Συχνά διατρέχουμε αυτόν τον κίνδυνο: μια αδιάφορη χειρονομία ή μια απλή κουβέντα μπορεί να προκαλέσει πραγματικές τραγωδίες σε ένα δευτερόλεπτο. Σήμερα, ύστερα από τόσα χρόνια, θα ήθελα να πω σ’ αυτόν τον φίλο μου: “έλα να φάμε μαζί και να γελάσουμε για την παλιά ιστορία”. Δυστυχώς, όμως, συνειδητοποιώ ότι δεν έχει μείνει χρόνος. Είναι πολύ αργά…».

Πηγή: Corriere della Sera