ΗχοΔύναμα

Βίλχελμ Μπακχάουζ: Οι πλήρεις ηχογραφήσεις στην DECCA, 39 cd

Ο γερμανός πιανίστας Βίλχελμ Μπακχάουζ ήταν φυσικό και πνευματικό τέκνο του 19ου αιώνα: του αιώνα που θα μπορούσε κανείς να πει ότι ήταν από την αρχή μέχρι το τέλος του μια διαρκής επανάσταση στη μουσική. Ο Μπακχάουζ γεννήθηκε στη Λειψία το 1884, όσο ο Μπραμς ήταν ακόμη στη ζωή, ακμαίος και κυρίαρχος στο διεθνές στερέωμα, ακόμα για καιρό. Μάλιστα, σε ηλικία δέκα ετών άκουσε τον ίδιο τον Μπραμς να διευθύνει τα κοντσέρτα του για πιάνο με σολίστ τον Ντ’ Αλμπέρ. Εύκολα μπορεί να φανταστεί κανείς τα εξής: πρώτον, ότι μια τέτοια εμπειρία σφραγίζει για πάντα έναν μουσικό. Και, δεύτερον, ότι οι αναγνώσεις του στα έργα του Μπραμς, μισό αιώνα αργότερα, εξακολουθούσαν να φέρουν τα σημάδια εκείνης της στιγμής. Ο Μπακχάουζ ανατράφηκε πνευματικά σε αυτό το περιβάλλον και πρακτικά υπήρξε περίπου συνομήλικος των μεγάλων συνθετών που έφεραν την επόμενη, μετά τον Μπραμς, επανάσταση σχηματίζοντας τη Δεύτερη Σχολή της Βιέννης. Ολα αυτά δεν έχουν το χαρακτήρα παράθεσης βιογραφικών στοιχείων, αλλά θέτουν το πνευματικό πλαίσιο στο οποίο αναπτύχθηκε τόσο ο ίδιος όσο και η αντίληψή του για την τέχνη: υπήρξε ένας ζωντανός φορέας της ακμής του 19ου αιώνα που έφτασε μέχρι την έβδομη δεκαετία του 20ου μεταφέροντας την ουσία του. Οταν πέθανε, το 1969, είχε, μόλις δύο εβδομάδες πριν, δώσει το τελευταίο του ρεσιτάλ, που μάλιστα ηχογραφήθηκε και περιλαμβάνεται εδώ. Ετσι, δεν είναι υπερβολή να πει κανείς ότι ο Μπακχάουζ υπήρξε, κατά κάποιο τρόπο, μία από τις ισχυρότερες εκφράσεις τόσο της συνέχειας της μουσικής, όσο, ταυτόχρονα, και της σημασίας της ασυνέχειάς της: πατρίκιος του «παλιού κόσμου», δεν ενδιαφέρθηκε για τον νέο.

ΠΑΤΡΙΚΙΟΣ ΤΟΥ ΠΑΛΙΟΥ ΚΟΣΜΟΥ. Σε αυτό το περιβάλλον, ο Μπακχάουζ έπρεπε να βρει τη θέση του στο μουσικό στερέωμα μεταξύ γιγάντων: ο Σνάμπελ, με την πρόδηλη αδιαφορία του για τα «λάθη», αλλά με την αξεπέραστη ιδιοφυΐα του και τη μοναδική μουσικότητά του, όχι απλώς ήταν ο «βασιλιάς» όλου του πρώτου μισού του 20ου αιώνα, αλλά και ένας από τους πιο δραστικούς παιδαγωγούς στο πιάνο, από τα χέρια του οποίου πέρασαν αμέτρητοι μεταγενέστεροι θρύλοι. Ο Φίσερ, ιδιωματικός σε όλα τα επίπεδα, ήταν ένας άλλος εξαιρετικά ισχυρός πόλος, αλλά, και πάλι, δεν θα μπορούσε κανείς να πει για εκείνον αυτό που για τον Μπακχάουζ προκύπτει αβίαστα: ότι εξέφρασε την επιτομή της εποχής του. Στο σύνολο σχεδόν του κλασικού και του πρώιμου ρομαντικού ρεπερτορίου, από τον Μότσαρτ μέχρι τον Μπραμς, ο Μπακχάουζ υπήρξε το ασφαλές, σταθερό, αδιαμφισβήτητο σημείο αναφοράς. Οπως άξιζε. Με αυτά τα χαρακτηριστικά και τον εξοπλισμό, φυσικά με βάση το χωρίς όρια ταλέντο του και την αντίστοιχη γνώση, ο Μπακχάουζ έκανε την πρώτη του περιοδεία το 1900 και συνέχιζε να παίζει για τα επόμενα 69 χρόνια, περνώντας μέσα από δύο παγκοσμίους πολέμους – και όχι μόνον. Από το 1900 και για το επόμενο τέταρτο του αιώνα, είχε παίξει σχεδόν παντού στην Ευρώπη, τη Βόρειο και τη Νότιο Αμερική, είχε διδάξει στο Ινστιτούτο Κέρτις στη Φιλαδέλφεια και είχε ήδη καθιερωθεί, δικαίως, ως ένας από τους μεγάλους μουσικούς του 20ού αιώνα, μέχρι να υιοθετήσει, όπως πολλοί άλλοι ομότεχνοί του της εποχής, την Ελβετία ως νέα του πατρίδα και να εγκατασταθεί στο Λουγκάνο.

Η ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΟΝ ΧΙΤΛΕΡ. Το 1933, όταν ο Χίτλερ μόλις είχε καταλάβει την εξουσία, ξεκινά μια σκοτεινή εποχή αυτού του μεγάλου μουσικού: η δήλωσή του στο ιστορικό περιοδικό «Μουσική Εβδομάδα» ότι «ουδείς αγαπά τη γερμανική τέχνη και ειδικά τη γερμανική μουσική όσο ο Χίτλερ» και, κυρίως, η ανάληψη του ρόλου του μουσικού συμβούλου του Ράιχ, τον συνόδευαν μέχρι το τέλος της ζωής του, όπως και η συμμετοχή του στις εκδηλώσεις των Ναζί στη Νυρεμβέργη. Παρ’ όλα αυτά, όχι με τον τρόπο που η κηλίδα του ναζισμού στάθηκε αδύνατο να ξεπλυθεί για άλλους καλλιτέχνες. Και αυτό επειδή τίποτα δεν είναι τόσο απλό όσο ακούγεται: ο Μπακχάουζ ήταν και ένιωθε Γερμανός της εποχής του Μπίσμαρκ. Πιθανότατα, αυτό τον οδήγησε στον θλιβερό θαυμασμό για τον Χίτλερ και τη δολοφονική ιδεολογία του. Σύντομα αντιλήφθηκε το μέγεθος της εγκληματικής αυταπάτης. Υπάρχουν πηγές που καθιστούν σαφές ότι η σχέση του με τους Ναζί και τον αρχηγό τους γρήγορα αποδομήθηκε, προφανώς όταν ο Μπακχάουζ κατάφερε επιτέλους να κάνει στην πολιτική εκείνο που εξαρχής έκανε καλύτερα από τον καθένα στη μουσική: να δει καθαρά την ουσία. Γι’ αυτό και το 1938, εγκατεστημένος πλέον στο Λουγκάνο, έδινε, λίγους μήνες πριν από το ξέσπασμα του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, συναυλίες στο Λονδίνο. Και, μάλιστα, με διευθυντή τον Σερ Αντριαν Μπόουλτ, έναν από τους λίγους άγγλους μαέστρους με μακρά μαθητεία και θητεία στη Γερμανία του Μεσοπολέμου. Εκεί, ήδη φοβόταν πια για τη ζωή του από τους πράκτορες των Ναζί ακόμα και στη βρετανική πρωτεύουσα. Η βαθύτατη πολιτική αφέλεια του Μπακχάουζ αναγνωρίστηκε ως τέτοια διεθνώς μετά τον πόλεμο χωρίς όλα αυτά να τον αποκόψουν από το διεθνές μουσικό στερέωμα. Ηταν άλλωστε κάτι που, δυστυχώς, συνέβη με πολλούς μεγάλους τόσο της τέχνης όσο και του πνεύματος.

ΕΚΔΟΣΗ ΑΝΑΦΟΡΑΣ. Για πρώτη φορά σήμερα, η DECCA, η ιστορική αγγλική εταιρεία στην οποία ο μέγας Μπακχάουζ ηχογραφούσε συστηματικά για το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του, συγκεντρώνει τις ηχογραφήσεις αυτές στο σύνολό τους, σε μία έκδοση αναφοράς για τον μεγάλο πιανίστα αλλά και για το ρεπερτόριο που αυτός υπηρετούσε. Η ηχητική επεξεργασία απογειώνει τις ηχογραφήσεις. Δύο χαρακτηριστικά είναι κυρίαρχα: πρώτον, η ιδιοτυπία του να περιλαμβάνονται εδώ δύο πλήρεις (σχεδόν) κύκλοι με τις σονάτες του Μπετόβεν για πιάνο: ο Μπακχάουζ, μετά τον μονοφωνικό του κύκλο, ηχογράφησε και τον στερεοφωνικό, με μόνη εξαίρεση τη «Χαμερκλαβίερ» που δεν πρόλαβε να ηχογραφήσει – αυτό και μόνο δείχνει τη σημασία του. Το δεύτερο, είναι η «στενότητα» του ρεπερτορίου που ηχογραφούσε: ελάχιστοι μόνον συνθέτες, η «καρδιά» της μουσικής για τον δικό του κόσμο: λίγος Μότσαρτ, πολύς Μπετόβεν, ο Μπραμς και, κάπου εκεί, όλα τελειώνουν. Αλλά πώς τελειώνουν…