Κείμενα αυτογνωσίας

Μια εποχική βρογχίτιδα που με ταλαιπωρεί μέρες με εμπόδισε να δω κάποιες από τις παραστάσεις που θα έκρινα εδώ. Για να μη μείνει ορφανή η σελίδα αλλά και επειδή με απασχολεί ένα χρόνιο νεοελληνικό πρόβλημα του θεάτρου, ας μου επιτραπεί σήμερα να μετατρέψω τη σελίδα σε δραματουργική εποπτεία του μεταπολεμικού μας θεάτρου και κυρίως της συγκομιδής μετά το 1960, όταν σημειώνεται μια γενναία στροφή και στη θεματική και στη φόρμα.

Από τη γενέθλια εποχή του, όπως συχνά αναφέρθηκα, το θέατρο επέλεξε ως βασικό του μέλημα, σκοπό και σχεδόν αποστολή την κριτική των ιδεών, των ηθών και των μεθόδων που απασχολούσαν την κάθε φορά πολιτική και κοινωνική ζωή του παρόντος. Ας μη μας μπερδεύει η καταφυγή των αρχαίων στους κοινόχρηστους μύθους. Οταν οι μύθοι, λαϊκοί και πασίγνωστοι, γινόντουσαν το όχημα για να συζητηθούν μέσω του τραγικού κώδικα τα προβλήματα και τα λάθη του γίγνεσθαι της πόλεως.

Δεν άλλαξαν τα πράγματα ούτε με τη διαδοχή του θεατρικού ιστού από τους Ρωμαίους ούτε βέβαια με τα πρώτα δείγματα του θρησκευτικού θεάτρου μετά τον Μεσαίωνα ούτε με το αγγλικό, το ισπανικό, το ιταλικό και το γαλλικό θέατρο της Αναγέννησης και του Διαφωτισμού και στη συνέχεια το αστικό θέατρο.

Δεν χρειάζεται να πάμε και πιο μακριά αν σκεφτούμε πως και το ελληνικό θέατρο, κυρίως της Κρήτης και των Επτανήσων, με προβλήματα εξουσίας, προδοσίας, συνωμοσιών, νικών και ηττών και θέματα θρησκευτικής πίστης και απιστίας ασχολιόταν.

Με το αστικό δράμα (παιδί της Γαλλικής Επανάστασης) τα θεατρικά θέματα και οι συγκρούσεις χαρακτήρων, ιδεών και ηθών εκκινούν από τον αστικό πυρήνα της οικογένειας και των προβλημάτων της: κληρονομιά, νόθα τέκνα, μοιχεία, πάλη νέων με παλιές ιδέες, πάλη των γενεών.

Το ελληνικό θέατρο αναγεννάται πρώτα στις παροικίες των Ελλήνων στις πλούσιες χώρες των Βαλκανίων και της Ανατολής και ως αρχάριο μιμείται θέματα και μορφές ήδη δοκιμασμένες στη σκηνική και αναγνωστική πράξη των λαών με θεατρική μακρά ιστορία.

Θα μείνω μόνο στο αριστούργημα του Α. Μάτεσι «Βασιλικός» στη Ζάκυνθο που γράφεται εμφανώς με την πολιτική πυξίδα της Γαλλικής Επανάστασης και των ιδεών του Ρουσό, του Βολταίρου αλλά και του Ρήγα και του Κοραή.

Σ’ αυτό το έργο συζητούνται θέματα που ακόμη και σήμερα μας ταλανίζουν. Θα μείνω μόνο στη χειραφέτηση της γυναίκας και κυρίως στην πολεμική ενάντια στον ρατσισμό, το θανατισμό και ιδιαίτερα τον αντισημιτισμό.

Μετά την Επανάσταση σπανίζουν τα θεατρικά κείμενα με οικογενειακά θέματα. Κυριαρχούν τα «άθλα ηρώων» και προσπάθειες να βρεθεί και να κατανοηθεί ως ανάγκη αυτοσυνείδησης του έθνους το νήμα που μας δένει με το αρχαίο ιστορικό και πολιτισμικό πνεύμα. Τα ερωτικά δημοτικά τραγούδια ένωναν την Απαρνημένη με τη Σαπφώ και τα τραγούδια του Κάτω Κόσμου με τις ομηρικές όμοιες δοξασίες και τελετές. Ελπίζω μ’ αυτά που προηγήθηκαν να έγινε κατανοητό πως προσωπικά τουλάχιστον πιστεύω σ’ ένα θέατρο Δάσκαλο και Δικαστή. Δάσκαλο που μυεί το κοινό του σε νέες ιδέες, ξεκαθαρίζει την ήρα από το στάρι, θέτει τα όρια της ανθρώπινης ελευθερίας και σέβεται την προσωπικότητα ακόμη και του κοινωνικού παρία, προσπαθώντας να κατανοήσει το πρόβλημά του ή την έλλειψη κανόνων ζωής. Από την άλλη το θέατρο – Δικαστής αποκαλύπτει τα κοινωνικά και τα πολιτικά, κυρίως τα οικονομικά και τα ψυχολογικά αίτια που ωθούν τον άνθρωπο στην παρέκκλιση, στο έγκλημα και στην έκλυση ηθών.

Δεν γνωρίζω κανένα σπουδαίο με διάρκεια και ποιότητα έργο της παγκόσμιας δραματουργίας έξω απ’ αυτά τα όρια και τους όρους. Οι μεγάλοι δραματουργοί της Ευρώπης, Σαίξπηρ, Μολιέρος, Ρακίνας, Σίλερ, Γκόγκολ, Γκολντόνι, εντάσσονται σ’ αυτή την εποποιία αναζήτησης αυτογνωσίας μέσω του θεάτρου.

Δεν βγήκε έξω από αυτόν τον κανόνα και το ελληνικό θέατρο στα δύσκολα χρόνια πριν και μετά το 1900. Δεν θα μείνω στα σημαντικά έργα πολιτικού και ηθικού προβληματισμού από τον Καπετανάκη έως τον Ξενόπουλο και από τον Μελά και τον Χορν έως τη γενιά μετά τον Δεύτερο Πόλεμο, όταν άνθησε σε δυσχερείς πολιτικές συνθήκες ένα θέατρο που μέσα από τις ρωγμές ψαύει τα τραύματα του λαού και της ηγεσίας του (πολιτικής, πνευματικής και θρησκευτικής).

Μετά τον Εμφύλιο, στην αρχή δειλά ύστερα ανοιχτά και στη συνέχεια σχεδόν επαναστατικά, το θέατρό μας με άξιους συγγραφείς σημαδεμένους από τα τραύματα της Κατοχής, του Εμφυλίου και της άναρχης ανοικοδόμησης έπιασαν την άκρη του σκοινιού και μας παρέδωσαν μια σημαντική δραματουργική προίκα, αλλά δυστυχώς το παρόν μας, μια κοινωνία εν κρίσει, δεν φαίνεται να ενδιαφέρεται να προβληματιστεί στα πάγια αδιέξοδα της νεοελληνικής έρμαιης κοινωνίας.

Αν υπήρχε μια όρθια συνείδηση που να καθοδηγεί τη θεατρική αγορά και μέσω προνομίων και επιδοτήσεων θα μπορούσε να δημιουργήσει ένα θεσμικό πλαίσιο ώστε να παρουσιαστεί στο νεότερο κοινό (και δυστυχώς ως νεότερο εννοώ πάνω από τα τριάντα!) ένα συστηματικό, οργανωμένο, τεκμηριωμένο ιστορικά πανόραμα του μεσοπολεμικού μας θεάτρου. Με φιλοδοξία, πέρα από το θεατρικά διψασμένο κοινό, να δέχεται με πρόγραμμα τα σχολεία και τα πανεπιστήμια, ύστερα από εισαγωγικές ενημερώσεις θεατρολόγων.

Ετσι, μέσα σ’ ένα χρονικό διάστημα τριών ετών, σε θεατρική σκηνή που θα ενοικιάσει το υπουργείο Πολιτισμού, θα άρχιζαν να παίζονται με εκλεκτούς συντελεστές (σκηνοθέτες, εικαστικούς, μουσικούς, ηθοποιούς) έργα

Α) του Ιάκωβου Καμπανέλλη. Και όχι μόνο η «Αυλή». Οταν ο Ευαγγελάτος μετά τον Κουν ανέβασε τα «Τέσσερα πόδια του τραπεζιού» παγώσαμε με την επικαιρότητα του θέματος και της προβληματικής του.

Β) του Βασίλη Ζιώγα. Πάμε να ξεχάσουμε τον μόνο και έξοχο έλληνα υπερρεαλιστή. Από το «Προξενιό της Αντιγόνης» ως τον «Φιλοκτήτη» και κυρίως το «Μπουκάλι», όλες οι ενοχές και όλες οι διαψεύσεις των Ελλήνων και της πολιτικής τους γίνονται καθρέφτης, για να θυμηθώ τον Σαίξπηρ, των λαθών μας.

Γ) του Στρατή Καρρά, που είναι από τους λίγους που χρησιμοποίησαν ακόμη και τη λαϊκή θεατρική παράδοση για να ανοίξουν τα μάτια ενός παραλογισμένου κοινού. Ο «Μουγγός» του είναι τόσο επίκαιρος, που μας τρομάζει, αφού έτσι δεν προχωρήσαμε βήμα.

Δ) του Παύλου Μάτεσι, που και μόνο με την «Εξορία» και το «Προς Ελευσίνα» κρατά νυστέρι και αφήνει χαίνουσα την πληγή ενός εθνικού τραύματος, δυστυχώς ανεπούλωτου.

Ε) του Κώστα Μουρσελά, που και μόνο με το αριστούργημά του (θα το ζήλευε δομικά ο Ιψεν) μας βάζει τον καθρέφτη κατάφατσα και μας εγκαλεί. Το «Ενυδρείο» είναι ένας καταπέλτης κυρίως για εκείνους που εξαγόρασαν αγώνες πολιτικούς για να γίνουν α-πολιτικό κατεστημένο.

Στ) του Μάριου Ποντίκα, του οποίου και μόνο το «Εστω» θα τιμούσε όποια δραματουργία της Ευρώπης, αφού κατορθώνει να ενώσει σε μια ευθεία γραμμή τη «Μήδεια» με τον «Εμποράκο».

Ζ) του Γιώργου Σκούρτη, που και μόνο το έργο του «Εκτελεστές» νομίζεις πως γράφτηκε κύριο αφού μας δείχνει τολμηρά και χωρίς παρωπίδες ό,τι ζούμε εδώ και πολλά χρόνια και το επωάζουμε για το μέλλον.

Η) της Λούλας Αναγνωστάκη, που ανάμεσα στα έξοχα και ευαίσθητα προβλήματα της μεταπολεμικής και μεταχουντικής ζωής και έθιμα με την «Κασέτα» έγραψε ένα ρέκβιεμ για την εθνική μας κατάρα, της διχόνοιας και του μίσους, όπως αυτό πλέον σαν αρρώστια μεταδόθηκε στη νέα γενιά.

Θ) του Γιώργου Διαλεγμένου, που καθένα από τα αριστουργήματά του, χωρίς εξαίρεση, είναι χαρτογράφηση του νεοελληνικού ναρκοπεδίου που δίνει την ψευδαίσθηση παιδικής χαράς.

Ι) του Γιώργου Μανιώτη, που πρώτος τόλμησε να βάλει στο χειρουργείο τη νεοελληνίδα μητέρα και να καταγράψει πώς η ασφυκτική αγκαλιά της «αγάπης» γίνεται βρόχος.

ΙΑ) του Γιώργου Αρμένη, που μετέφερε στη σκηνή τη σκληρή πάλη του Ελληνα της ενδοχώρας κόντρα στην οικονομική συγκυρία, στα ηθικά δεσμά του παρελθόντος και στα τείχη που υψώνονται στο μέλλον.

ΙΒ) του Μήτσου Ευθυμιάδη, που με τον τραυματικό του «Φονιά» έγραψε ένα μεγάλο έργο που τιμά τον πολιτισμό μας.

ΙΓ) του Γιάννη Χρυσούλη, που διείσδυσε στην τάχα μου ηθική και επαγγελματική (κυρίως την εκπαιδευτική) κοινότητα και κατέγραψε και τη μιζέρια και τη μούχλα.

Δεν συνεχίζω με άλλους άξιους νεότερους. Θα επανέλθω. Γράφω αυτά μήπως και ξυπνήσει κανείς και καταλάβει πως μόνοι μας βάζουμε τα χέρια μας και βγάζουμε τα μάτια μας.