Τουρκία: προς μια εποικοδομητική στάση στη διένεξη του Αιγαίου{CR}

Η πάγια ελληνική στάση στη διένεξη του Αιγαίου μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας διαθέτει πλεονεκτήματα αλλά και ορισμένα μειονεκτήματα. Στα πλεονεκτήματα συγκαταλέγεται η επίλυση της διαφοράς για την υφαλοκρηπίδα στο Διεθνές Δικαστήριο και γενικότερα η έμφαση στο διεθνές δίκαιο για την επίλυση του πλέγματος των διαφορών που είναι τουλάχιστον έξι· στα μειονεκτήματα η εμμονή ότι υπάρχει μόνο ένα ζήτημα προς επίλυση, η υφαλοκρηπίδα, καθώς και η πολύ ασθενής θέση μας σε σχέση με τον ελληνικό εθνικό εναέριο χώρο που δεν συμβαδίζει με το διεθνές δίκαιο (θα έπρεπε να είναι ίσος με τα χωρικά ύδατα). Δηλαδή στο θέμα αυτό η Ελλάδα παραβιάζει το διεθνές δίκαιο που κατά τα άλλα επικαλείται στις άλλες ελληνοτουρκικές διαφορές στο Αιγαίου.

Ας δούμε όμως την Τουρκία. Η Τουρκία, αν αίφνης θελήσει να επιδείξει εποικοδομητική στάση ως προς την επίλυση των έξι διαφορών του Αιγαίου, και να δημιουργηθεί, όπως το 1977-1981, το 1999-2005 και το 2010-2011, το κατάλληλο κλίμα για ουσιαστικές συνομιλίες, θα πρέπει να προβεί στα ακόλουθα.

Πρώτον, ως δείγμα καλής θέλησης να αφήσει κατά μέρος τα περί «γκρίζων ζωνών» που εξοργίζουν την Ελλάδα, και ας υπάρχουν ορισμένες ασάφειες στα θαλάσσια σύνορα βορείως των Δωδεκανήσων.

Δεύτερον, σε ό,τι αφορά τον εθνικό εναέριο χώρο και την εναέρια κυκλοφορία (FIR), η Αγκυρα να προτείνει ένα μορατόριουμ (στο μορατόριουμ παραμένει κανείς στις αρχικές του θέσεις, αλλά για όσο διάστημα ισχύει το μορατόριουμ, σταματάει η μέχρι τώρα δραστηριότητα κατά της άλλης πλευράς), ή έστω να περιορίσει δραστικά τις υπερπτήσεις της στον μίνιμουμ απαραίτητο αριθμό (προκειμένου να δείξει ότι δεν αποδέχεται τα επιπλέον τέσσερα μίλια του ελληνικού εναερίου χώρου).

Τρίτον, να αντιληφθεί ότι τα νησιά του Αιγαίου δεν είναι ανύπαρκτα ή αμελητέα, όπως παραδοσιακά πιστεύει, αλλά έχουν, στις περισσότερες περιπτώσεις (πλην των ακατοίκητων νησιών που έχουν χωρικά ύδατα αλλά όχι υφαλοκρηπίδα), τα ίδια νομικά δικαιώματα με τα χερσαία εδάφη (άλλο αν σε μια εκδίκαση στο Διεθνές Δικαστήριο ή αλλού μπορεί ορισμένα νησιά να καταλήξουν με λιγότερη ή διόλου επήρεια, ειδικά αυτά πλησίον της Τουρκίας).

Τέταρτον, να λάβει σοβαρά υπόψη το γεγονός ότι η Ελλάδα, σε αντίθεση με εκείνη, είναι νησιωτική και θαλάσσια χώρα. Για τον Ελληνα είναι έντονη η συναισθηματική ταύτιση με το Αιγαίο, στα νησιά του οποίου έχουν ταξιδέψει και διαμείνει οι περισσότεροι Ελληνες. Συνεπώς τυχόν διάσπαση του Αιγαίου στα δύο, με οποιονδήποτε τρόπο, κρίνεται απαράδεκτη και θα είναι τραυματική για τους Ελληνες.

Πέμπτον, να αντιληφθεί ότι η ελληνική επέκταση των χωρικών υδάτων στα 12 μίλια είναι ένα πολύ ισχυρό νομικό χαρτί της Ελλάδας, το οποίο αν η Ελλάδα εγκαταλείψει (και μείνει στα 6 μίλια) θα πρέπει να λάβει ένα πολύ σοβαρό αντάλλαγμα, ή αλλιώς να βρεθεί μία λύση μεικτή (π.χ. στην ηπειρωτική χώρα 12 μίλια και στα νησιά του Αιγαίου 6 μίλια).

Εκτον, να εγκαταλείψει μια για πάντα τα απαράδεκτο casus belli, που άλλωστε την εκθέτει διεθνώς (μια και αντιβαίνει κατάφωρα σε έναν από τους πυλώνες του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, την απαγόρευση της χρήσης, ή της απειλής χρήσης, ένοπλης βίας). Η απειλή αυτή επιβαρύνει πολύ το κλίμα των ελληνοτουρκικών σχέσεων, δίνοντας επιχειρήματα σε εκείνους τους Ελληνες που «ζουν» από τη συνέχιση της ελληνοτουρκικής αντιπαλότητας και βέβαια θεωρούν ότι το casus belli τους δικαιώνει.

Εβδομον, οι τούρκοι αξιωματούχοι να αφήσουν κατά μέρος, όταν συνομιλούν με τους Ελληνες, τα περί «μεγάλης και ισχυρής χώρας», «περιφερειακής δύναμης», «κεντρικής χώρας» κ.λπ. Ολα αυτά παραπέμπουν σε έναν αναδυόμενο νεο-Οθωμανισμό που δικαιολογημένα ανησυχεί και εκνευρίζει τους Ελληνες, αλλά και όλους τους άλλους γείτονες της Τουρκίας (πλην ίσως του Αζερμπαϊτζάν).

Αναμφίβολα η Τουρκία είναι μεγάλη χώρα, πλην όμως αυτό δεν την καθιστά χώρα με περισσότερα δικαιώματα και με περισσότερη απαίτηση να γίνεται σεβαστή από τους γείτονές της. Ο σεβασμός και η πραγματική ισχύς δεν έρχονται με τις απειλές και τις κομπορρημοσύνες. Η Τουρκία παρά την αδιαμφισβήτητη στρατιωτική και οικονομική της ισχύ, πάσχει ως κράτος και ως κοινωνία, ειδικά από το 2016 και μετά, έχοντας γίνει μια «ανελεύθερη δημοκρατία» (κατά την εύστοχη έκφραση του Economist το 2016), μια «απολυταρχική χώρα» (κατά την άποψη διαπρεπών τούρκων διανοούμενων), ειδικά με την καταπάτηση της ελευθερίας της έκφρασης, τις αυθαίρετες συλλήψεις και φυλακίσεις, με τα δικαστήρια να μην αποδίδουν δικαιοσύνη, και το κυριότερο, μια χώρα που χρησιμοποιεί ανεξέλεγκτα τη βία εναντίον μιας εθνοτικής ομάδας που αποτελεί το 20% του τουρκικού πληθυσμού, τους Κούρδους (τους οποίους από το 2016 και μετά τείνει συλλήβδην να θεωρεί τρομοκράτες). Αλλωστε αν δεν λύσει με ειρηνικό τρόπο το Κουρδικό, όπως είχε επιχειρήσει αρχικά ο ίδιος ο Ερντογάν (κερδίζοντας μάλιστα πολλές κουρδικές ψήφους) και επιμένει στη στρατιωτική λύση, δεν θα γίνει ποτέ μια σύγχρονη πραγματικά δημοκρατική χώρα, ή μια «κεντρική χώρα» όπως ονειρεύεται, σεβαστή αλλά και αγαπητή στους γείτονές της. Θα αρκεστεί μόνο στο γνωστό απόφθεγμα του Μακιαβέλι, καλύτερα να σε φοβούνται παρά να σε αγαπάνε (με ό,τι, θα προσέθετα, αυτό συνεπάγεται).

Ο Αλέξης Ηρακλείδης είναι ομότιμος καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και συγγραφέας τεσσάρων βιβλίων στα ελληνικά και τα αγγλικά για την ελληνοτουρκική διένεξη και την επίλυσή της