Με τη μέθοδο του happy end

Μια παράσταση που στοχεύει να συνδυάσει τη μυθοπλασία με την Ιστορία, προσπαθώντας να ισορροπήσει ανάμεσα στην ψυχαγωγία και την επιμόρφωση, είναι το «Κι από Σμύρνη… Σαλονίκη» της Μιμής Ντενίση. Η συνέχεια, ένα θεατρικό sequel της «Σμύρνης μου αγαπημένης», είναι μια τρίωρη παραγωγή που πιάνει το νήμα από εκεί που το άφησε: Από το «Η Σμύρνη καίγεται» της Μικρασιατικής Καταστροφής του 1922 περνάει στην εγκατάσταση της πρωταγωνιστικής οικογένειας στη Θεσσαλονίκη.

Η προσφυγιά και όλα τα ζητήματα που ακολούθησαν (ανταλλαγές πληθυσμών, αποζημιώσεις, η νέα πατρίδα, η γέννηση του κουμμουνισμού, ο Α’ Παγκόσμιος, ο Μεσοπόλεμος, οι Πόντιοι, ο διωγμός των Εβραίων, η έναρξη του Β’ Παγκοσμίου κ.ά.) θίγονται με τον τρόπο που έχει επιλέξει να γράψει το κείμενο και να το σκηνοθετήσει η Μιμή Ντενίση.

Οχι, η Ιστορία δεν παραποιείται. Τα γεγονότα είναι εκεί, παρόντα, προφανώς απλουστευμένα και απλοποιημένα, αλλά προστατευμένα από υπερβολές, εμμονές και προθέσεις. Πλάι σ’ αυτά οι μικρές ιστορίες των ηρώων, με αναμενόμενες εκπλήξεις και εξελίξεις, με το μελό να πηγαινοέρχεται, με προβλέψιμους τους καλούς και τους κακούς.

Με φόντο τη Μακεδονία, η παράσταση αποτελείται από μικρές σκηνές, με στιγμιότυπα από την καθημερινότητα των προσφύγων, συνεχή εναλλαγή σκηνικών – σπίτια, πλατείες, δρόμοι, μαγαζιά, γραφεία -, κοστουμιών, και, όπου η ροή της ιστορίας το απαιτεί, συνδετικά αφηγηματικά κομμάτια (από τη Μιμή Ντενίση). Η χρήση βίντεο γίνεται με τρόπο που εντάσσεται στην παράσταση, φέρνοντας μαζί οπτικοακουστικά ντοκουμέντα.

Ο θίασος, πολυάριθμος, με ηθοποιούς που προέρχονται από διαφορετικές αφετηρίες και γενιές, συγκλίνει ωστόσο στο γεγονός ότι δεν προτάσσει την υποκριτική ή τις ερμηνείες. Σαν να μην είναι ζητούμενο, σαν να βρίσκεται επί σκηνής για να πει τα λόγια του κειμένου και όχι να παίξει. Αλλά και οι ίδιοι οι ρόλοι είναι περισσότερο επιφανειακοί και σχηματικοί, χωρίς βάθος. Σαν μοχλοί που βοηθούν την ιστορία να τρέξει.

Είναι αλήθεια ότι η Σμύρνη ως θεματική ιδέα για θεατρική παράσταση δημιουργεί συναίσθημα, συγκινεί, λειτουργεί ενωτικά, ξυπνά την εθνική ταυτότητα. Οχι βέβαια ότι κάτι τέτοιο είναι κακό. Απλώς το ζήτημα είναι ότι το συγκεκριμένο θέαμα κινείται μονοσήμαντα, στοχεύοντας εκεί ακριβώς. Θέλει να τονώσει τη συνείδηση, το φρόνημα και την υπερηφάνεια του κοινού μέσα από μια απλοϊκότητα. Δεν του βάζει δύσκολα, ούτε καν τα αγγίζει. Χαϊδεύει τα αφτιά του, καθώς του παρέχει αυτά ακριβώς που θέλει να ακούσει. Σπρώχνει, σχεδόν, τον θεατή να χειροκροτήσει φράσεις του τύπου «Ολοι θέλουν ένα κομμάτι της Μακεδονίας» και τα σχετικά με την «Ελλάδα μας». Και το πετυχαίνει. Με έναν τρόπο παλιό και ξεπερασμένο, με έναν τρόπο που δεν ανταποκρίνεται στα καλέσματα των καιρών.

Η Ιστορία είναι μια μοναδική πρώτη ύλη για τους λαούς. Δεν δεν είναι για χρήση… χρηστική. Η παράσταση, που διαθέτει ένα πλούσιο και ενδιαφέρον ιστορικό υπόβαθρο, αρκείται σε μια υπεραπλουστευμένη εκδοχή. Υπηρετεί ένα μελό στόρι όπου οι πόρνες αγκαλιάζονται και οι ατιμασμένες συγχωρούνται, οι φτωχές γίνονται πλούσιες και όλοι τελικά παντρεύονται – με το κοινό να χειροκροτεί τους σκηνικούς γάμους, λες και παντρεύουν το παιδί τους. Με τη μέθοδο του happy end.

Το θέατρο και η τρομοκρατία
Δεν νομίζω να συμβαίνει συχνά. Μπορεί να είναι και η πρώτη φορά που η τέχνη βρίσκει τη θέση της μέσα στην κοινωνία και αρθρώνει τον δικό της λόγο: Στην Εκδήλωση για τα Θύματα της Τρομοκρατίας που πραγματοποιήθηκε στις 20 Ιανουαρίου στο Πολεμικό Μουσείο, υπό την αιγίδα του Πρωθυπουργού, μία από τις ενότητες έδωσε βήμα σε ανθρώπους του θεάτρου, του λόγου και των γραμμάτων να τοποθετηθούν. Να μιλήσουν για τον τρόπο με τον οποίο στέκονται απέναντι σε γεγονότα που καθορίζουν την κοινωνία και τους πολίτες της. Και το θέμα δεν ήταν καλλιτεχνικό, ήταν βαθιά πολιτικό, ιστορικό και κοινωνικό.
Στο σχετικό πάνελ, ο ηθοποιός και σκηνοθέτης Δημήτρης Λιγνάδης, καλλιτεχνικός διευθυντής του Εθνικού Θεάτρου, οι συγγραφείς Χρήστος Χωμενίδης και Καρολίνα Μέρμηγκα και ο συνάδελφος δημοσιογράφος Ηλίας Κανέλλης με την ιδιότητα (κυρίως) του εκδότη του Book’s Journal, κλήθησαν από τους οργανωτές αυτής της εκδήλωσης για να μοιραστούν με το κοινό, τη ματιά τους στα πράγματα. Στην προκειμένη περίπτωση το σημαντικό δεν είναι τι είπαν, αλλά ότι ήταν εκεί, ισότιμοι συνομιλητές με πολιτικούς και καθηγητές.
Κι αν για τους συγγραφείς οι σχετικές προσκλήσεις είναι συχνότερες, γιατί με την παρουσία τους στις δημόσιες συζητήσεις προσθέτουν, ενίοτε, λίγη ποίηση, λίγη λογοτεχνία και φαντασία, το θέατρο παρέμενε ο μεγάλος απών.
Υπάρχει μια αντίληψη, σχεδόν αυτονόητη, που τοποθετεί τους καλλιτέχνες έξω από την τρέχουσα πραγματικότητα, περιορίζοντάς τους να εκφράζονται με το έργο τους – κάτι που προφανώς και ισχύει αλλά δεν είναι μονόδρομος.
Στο θέμα της τρομοκρατίας, ο Δημήτρης Λιγνάδης μίλησε, όχι τόσο ως επικεφαλής της πρώτης σκηνής της χώρας, αλλά κυρίως ως εμπνευστής και δημιουργός των παραστάσεων «Μαθήματα Πολέμου». Η βία, ο πόλεμος και η τρομοκρατία αποτελούν, διαχρονικά, όψεις του ίδιου νομίσματος.
Το θέατρο είναι ένας άμεσος συνομιλητής της κοινωνίας, με τις παραστάσεις, όπως συνηθίζουμε να λέμε, να μπορούν να παίξουν τον ρόλο ενός μεγενθυντικού καθρέφτη. Δεν χρειάζεται να ταυτίζεται η θεματολογία τους. Αρκεί να γίνεται η σύνδεση. Κι αυτό συνέβη στην πρόσφατη εκδήλωση για την Τρομοκρατία. Είναι μια καλή αρχή.