Τα νοσηρά συμπτώματα μιας μεσοβασιλείας

Προτού βιαστούμε να βγάλουμε συμπεράσματα, θα πρέπει να λάβουμε υπόψη μας μερικά πράγματα. Πρώτον, στο προαναφερθέν 56% ανήκουν και άνθρωποι όπως ο Μαρκ Μπένιοφ, ο δισεκατομμυριούχος ιδρυτής της εταιρείας Salesforce που διαπρέπει στη Σίλικον Βάλεϊ. «Ο καπιταλισμός όπως τον έχουμε γνωρίσει είναι νεκρός», είπε κι εκείνος στο Νταβός. «Η εμμονή μας με τη μεγιστοποίηση των κερδών των μετόχων έχει οδηγήσει σε μια απίστευτη ανισότητα και μια παγκόσμια έκτακτη ανάγκη».

Η αξία του Μπένιοφ, σύμφωνα με το Forbes, φτάνει τα 7,7 δισεκατομμύρια δολάρια. Δύσκολα λοιπόν θα λάμβανε μέρος σε διαδηλώσεις κατά της φτώχειας. Αυτό που εννοεί, όπως διευκρίνισε, είναι ότι αν οι υπάλληλοί του είναι, για παράδειγμα, ομοφυλόφιλοι, και υφίστανται διακρίσεις, ναι, θα τους υπερασπιστεί. Θα ήθελε επίσης πλούσιοι σαν κι αυτόν να πληρώνουν περισσότερους φόρους. Κρίμα που δεν γίνεται.

Το δεύτερο στοιχείο που πρέπει να μας προβληματίσει είναι ότι οι περισσότεροι πολίτες καταδικάζουν πράγματι τον καπιταλισμό, δεν διευκρινίζουν όμως – ή δεν ερωτώνται – ποιο σύστημα θα ήθελαν να πάρει τη θέση του. Και ο λόγος είναι απλός: το σύστημα αυτό δεν υπάρχει.

Η Σέρι Μπέρμαν, καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης στο Barnard College και γνωστή στην Ελλάδα από το εξαιρετικό της βιβλίο «Πρωτείο της πολιτικής» που κυκλοφόρησε πριν από μερικά χρόνια από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, θυμίζει ένα παλιό ρητό: «Δεν μπορείς να νικήσεις κάτι με το τίποτα». Οι κριτικές του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού από πανεπιστημιακούς, πολιτικούς και δημοσιογράφους είναι άφθονες. Αυτό που λείπει είναι η εναλλακτική λύση.

H άνοδος και η πτώση των οικονομικών μοντέλων ή ιδεολογιών, γράφει η αμερικανίδα κοινωνιολόγος στο Social Europe, αποτελεί μια διαδικασία δύο σταδίων. Στο πρώτο στάδιο, αυξάνεται η δυσαρέσκεια για την κυρίαρχη ιδεολογία και δημιουργείται αυτό που οι πολιτικοί επιστήμονες χαρακτηρίζουν «πολιτικός χώρος» για αλλαγή. Ακόμη κι όταν ανοίγει ένας τέτοιος χώρος, όμως, παραμένει το ερώτημα αν μια άλλη ιδεολογία – και ποια – θα αντικαταστήσει την παλιά.

Κατά τη μεταπολεμική περίοδο, επικράτησε στη Δυτική Ευρώπη μια σοσιαλδημοκρατική συναίνεση με βάση την οποία ο καπιταλισμός παρέμενε στη θέση του, αλλά με τελείως διαφορετικά χαρακτηριστικά από αυτά που είχε στις αρχές του 20ού αιώνα. Οι κυβερνήσεις υπόσχονταν να ελέγχουν τις αγορές και να προστατεύουν τους πολίτες από τις καταστροφικές συνέπειες του καπιταλισμού με τη βοήθεια κοινωνικών προγραμμάτων και δημοσίων υπηρεσιών.

Για τριάντα χρόνια, το σύστημα αυτό λειτούργησε καλά. Η Δυτική Ευρώπη γνώρισε μια ταχεία οικονομική ανάπτυξη και η φιλελεύθερη δημοκρατία κυριάρχησε. Στις αρχές της δεκαετίας του 1970, όμως, ξεκίνησαν τα προβλήματα: η ανάπτυξη επιβραδύνθηκε, ενώ ο πληθωρισμός και η ανεργία πήραν την πάνω βόλτα. Δημιουργήθηκε έτσι ο πολιτικός χώρος για αλλαγή. Και η διάδοχη κατάσταση ήταν έτοιμη: ο νεοφιλελευθερισμός. Οι ιδέες του διαδόθηκαν ταχύτατα, ακόμη και μεταξύ των κομμάτων της Αριστεράς, και σύντομα οι κεϊνσιανοί οικονομολόγοι έδιναν τη θέση τους σε προϊόντα των νεοφιλελεύθερων think tanks.

Η χρηματοπιστωτική κρίση του 2008 και η συνειδητοποίηση ότι για το οικονομικό, κοινωνικό και πολιτικό χάος στο οποίο βρέθηκε η Δύση ευθύνονταν για πολλές από τις ιδέες των νεοφιλελευθέρων, άνοιξαν εκ νέου έναν πολιτικό χώρο για αλλαγή. Αλλά η Αριστερά αποδείχθηκε ανέτοιμη. Αυτό που ζούμε λοιπόν σήμερα είναι η δημοκρατική εκδοχή της μεσοβασιλείας: μια περίοδο ανάμεσα στον ένα βασιλιά και τον επόμενο, όπου λείπουν οι ισχυροί, αλλά νόμιμοι ηγέτες και επικρατούν αστάθεια και βία.

Αναλογιζόμενος από το κελί του γιατί από την κρίση του καπιταλισμού στην Ιταλία επωφελήθηκε ο φασισμός και όχι η Αριστερά, ο Αντόνιο Γκράμσι έγραψε το 1930 στα Τετράδια της Φυλακής μια περίφημη φράση που έκτοτε αναπαράγεται διαρκώς: «Η κρίση συνίσταται ακριβώς στο γεγονός ότι το παλιό πεθαίνει και το καινούργιο δεν μπορεί να γεννηθεί». Σε αυτό το μεσοδιάστημα, πρόσθεσε, «εμφανίζεται μια μεγάλη ποικιλία νοσηρών συμπτωμάτων».

Το κατά πόσον τα – οικονομικά, κοινωνικά και πολιτικά – «νοσηρά συμπτώματα» της εποχής μας θα ξεπεραστούν, τονίζει η Σέρι Μπέρμαν, θα εξαρτηθεί από το αν η Αριστερά θα μπορέσει να κινηθεί πέραν της κριτικής προς τον νεοφιλελευθερισμό και να παρουσιάσει μια βιώσιμη, ελκυστική και διακριτή εναλλακτική λύση.

To τέρας που ξυπνάει

«Τώρα όμως, κοιτάζοντας προς τα πίσω, η περίοδος μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου μοιάζει με μια περίοδο μακαριότητας και χαμένων ευκαιριών», είπε το 2017 ο ιαπωνικής καταγωγής βρετανός συγγραφέας Καζούο Ισιγκούρο παραλαμβάνοντας το Νομπέλ Λογοτεχνίας. «Τεράστιες ανισότητες πλούτου και ευκαιριών επιτράπηκε να σημειωθούν, τόσο μεταξύ χωρών όσο και στο εσωτερικό τους (…) Ο ρατσισμός, τόσο στην παραδοσιακή του μορφή όσο και στις σύγχρονες εκδοχές του, εμφανίζει και πάλι άνοδο και αναδεύεται κάτω από τους πολιτισμένους δρόμους μας σαν ένα θαμμένο τέρας που ξυπνάει. Προς το παρόν λείπει μια προοδευτική υπόθεση που θα μας ενώσει. Αντί γι’ αυτό, στις πλούσιες δημοκρατίες της Δύσης, χωριζόμαστε σε αντίπαλα στρατόπεδα απ’ όπου ανταγωνιζόμαστε για πόρους ή εξουσία».