Οι φωνές της Ιστορίας, το καθήκον της μνήμης

Προφορικές μαρτυρίες Εβραίων της Θεσσαλονίκης για το Ολοκαύτωμα

Ερικα Κούνιο – Αμαρίλιο, Αλμπέρτος Ναρ

Εκδ. Ιδρυμα Ετς Αχαΐμ – Παρατηρητής, 1998

Από τις ολοκληρωμένες εκδόσεις που ανέδειξαν τη σημασία των προφορικών μαρτυριών ως ιστορικής πηγής (αν και αρχικά η Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου αντίκρισε τοίχο στην αναζήτηση εκδότη). Τις 50 μαρτυρίες Ελληνοεβραίων επιζώντων του Αουσβιτς (26 γυναικών και 24 ανδρών) συνέλεξαν με εξαιρετικό τρόπο μία άλλη επιζήσασα, η Ερικα Κούνιο – Αμαρίλιο, αφού πρώτα είχε καταθέσει τη δική της μαρτυρία («Πενήντα χρόνια μετά», εκδ. Ιανός), και ο συγγραφέας, γιος επιζώντων, Αλμπέρτος Ναρ. Στο βιβλίο περιέχονται σημαντικές πληροφορίες για την ιστορία της εβραϊκής κοινότητας Θεσσαλονίκης κατά την προπολεμική περίοδο και τις διακοινοτικές σχέσεις στη διάρκεια της Κατοχής. Στο επίμετρο η Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου εντάσσει ένα μικρό λεξικό του στρατοπεδικού κόσμου και των ναζιστικών διωγμών του ελληνικού εβραϊσμού, στηριγμένο στην παλαιότερη και νεότερη βιβλιογραφία, καθώς και λεπτομερή χρονολογικό πίνακα της εκτόπισης των ελλήνων Εβραίων και της λειτουργίας του στρατοπεδικού συγκροτήματος Αουσβιτς – Μπίρκεναου. Ο τόμος επανεκδόθηκε το 2015 από την «Ευρασία».

Αουσβιτς

Annette Wieviorka

Εκδ. Πόλις, 2006

Στα 60 χρόνια από την απελευθέρωση του Αουσβιτς η ιστορικός Ανέτ Βιβιορκά συγκεντρώνει ερωτήματα και πολλαπλές όψεις της «ανοιχτής πληγής», όπως τη χαρακτηρίζει, για την ιστοριογραφία. «Ερευνώντας ακατάπαυστα τι υπήρξε το Αουσβιτς, η ιστορία δομεί, από τα ίχνη που άφησε το παρελθόν, μια αφήγηση της οποίας κάθε στοιχείο έχει επαληθευθεί σύμφωνα με τις κατάλληλες διαδικασίες για αυτή. Το να αποδώσουμε το Αουσβιτς στην ιστορία δεν ισοδυναμεί με το να το καταχωνιάσουμε σε ένα συρτάρι. Τουναντίον, έτσι το αποδίδουμε στο διηνεκές». Από αυτή τη δίοδο επιστρέφουν ερωτήματα της ιστορίας, όπως «Να βομβαρδιστεί το Αουσβιτς;», αλλά και συμπεράσματα, όπως: «Η ιστορία είναι ένας από τους τρόπους να πενθούμε, επιχειρώντας – με πολλές δυσκολίες, όλων των ειδών – τον αναγκαίο διαχωρισμό των ζωντανών από τους νεκρούς». Είχε προηγηθεί το 1999 «Το Αουσβιτς, όπως το εξήγησα στην κόρη μου», επίσης μεταφρασμένο στα ελληνικά (εκδ. Πόλις, 2013).

Η ανάδυση μιας δύσκολης μνήμης

Οντέτ Βαρών – Βασάρ

Εκδ. Εστία, 2012

Η «σιωπή» του ελληνικού αντιστασιακού Τύπου για την εκτόπιση των Εβραίων στο πρώτο μισό της δεκαετίας του 1940. Μια επισκόπηση της ιστοριογραφίας για τη Γενοκτονία (μέχρι το 2012, οπότε γράφτηκε το βιβλίο). Η προβληματική των μουσείων ως μνημονικών τόπων μέσα από το ευρωπαϊκό και το αμερικανικό μοντέλο. Η καταγραφή των εμπειριών στη στρατοπεδική λογοτεχνία (κυρίως στον Πρίμο Λέβι και τον Χόρχε Σεμπρούν) και τις κινηματογραφημένες μαρτυρίες. Ορισμένα από τα κείμενα που συγκεντρώνει η ιστορικός Οντέτ Βαρών – Βασάρ στον συλλογικό τόμο, όπου αποτυπώνεται η πορεία της έρευνας και του κριτικού στοχασμού της, αλλά και οι απόπειρες ερμηνείας του πολιτισμικού τραύματος από ιστορικούς, κοινωνιολόγους, πολιτικούς επιστήμονες και ψυχαναλυτές. Το βιβλίο λειτουργεί ως έγκριτη εισαγωγή για τις σημαντικότερες θεματικές γύρω από το «ανείπωτο». Το ίδιο και ο τόμος «Εβραϊκή ιστορία και μνήμη» (εκδ. Πόλις, 1998), με κείμενα των Jacques Hassoun, Γιάννη Θανασέκου, Ρίκας Μπενβενίστε και της Οντέτ Βαρών – Βασάρ (το κείμενο για τα μουσεία), η οποία έχει και την επιμέλεια.

Αυτοί που επέζησαν

Ρίκα Μπενβενίστε

Εκδ. Πόλις, 2014

Μέσα από τη μικροϊστορία περίπου 20 θεσσαλονικιών εβραίων ανταρτών η συγγραφέας φωτίζει τρεις ευρύτερες θεματικές για την περίοδο: τις συνθήκες κάτω από τις οποίες πραγματοποιείται η απόφαση «να φύγουν στο Βουνό», η γεωγραφία και η φύση του ανταρτοπολέμου, η εβραϊκή ταυτότητα, η Απελευθέρωση, η δύσκολη επιστροφή στη μεταπολεμική καθημερινότητα. Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου, 100 Εβραίοι της Θεσσαλονίκης, που παρέμειναν στη Γερμανία μετά την Απελευθέρωση, μελετώνται ως ομάδα που μοιράστηκε τις κοινές εμπειρίες της εκτόπισης και της μεταφοράς σε τόπους βασανισμού: από το Αουσβιτς – Μπίρκεναου στη Βαρσοβία, για την εκκαθάριση των ερειπίων του γκέτο, από εκεί σε στρατόπεδα εργασίας του συμπλέγματος του Νταχάου, έως την απελευθέρωσή τους από τον αμερικανικό στρατό και τη μεταφορά τους στο Φέλνταφινγκ, κοντά στο Μόναχο. Στο τρίτο μέρος, πλέον, παρακολουθεί την οδυνηρή πορεία της Βαλερής και του Μπενίκο Σαλτιέλ, μέλους του Κοινοτικού Συμβουλίου που εκτοπίστηκε από τη Θεσσαλονίκη στο Μπέργκεν – Μπέλζεν στις 2 Αυγούστου 1943. Τις αποχρώσεις της μεγάλης εικόνας μέσω της μικροϊστορίας η Μπενβενίστε θα επιχειρήσει και πάλι στο δοκίμιο ιστορικής βιογραφίας «Λούνα» (εκδ. Πόλις, 2017) ακολουθώντας τα ίχνη της Θεσσαλονικιάς, επιζήσασας του Αουσβιτς, μιας γυναίκας «ανάμεσα στους αφανείς της ιστορίας».

Sonderkommando – μέσα από την κόλαση των θαλάμων αερίων

Σλόμο Βενέτσια

Μτφ. Κυριακή Χρα, εκδ. Πατάκη, 2008

«Μας διέταξε να τον γδύσουμε. Επρεπε να γδύσουμε ένα νεκρό σώμα ακόμα ζεστό, έναν άνθρωπο που είχαμε γνωρίσει… Δεν είχα άλλη επιλογή, έπρεπε να το κάνω, εκτός κι αν ήθελα να έχω την ίδια τύχη με το δύστυχο το νεκρό. Δεν ξέραμε τι να σκεφτούμε πια, είχαμε περάσει σε άλλο κόσμο, ήμασταν ήδη στην κόλαση». Αυτή την εποχή περιγράφει στις συνεντεύξεις του προς τον ιστορικό Μαρτσέλο Πετσέτι ο Σλόμο Βενέτσια, μέλος του λεγόμενου Sonderkommando, ειδικού σώματος επιφορτισμένου από τους Ναζί να αδειάζει τους θαλάμους αερίων και να καίει τα σώματα των νεκρών προτού τα μέλη του οδηγηθούν και αυτά στη θανάτωση ύστερα από μήνες «υπηρεσίας».

Αντιμέτωπη με το Ολοκαύτωμα

Λίζα Πίνχας

Εβραϊκό Μουσείο της Ελλάδος, 2014

Από τις μαρτυρίες που έχουν μεταφραστεί στα αγγλικά (από το Εβραϊκό Μουσείο) και τα γαλλικά (Ίδρυμα για τη Μνήμη της Shoah, Παρίσι, 2016). Η Πίνχας (1916 – 1980) ήταν 27 ετών, παντρεμένη και διηύθυνε ένα κατάστημα με γούνες στη Θεσσαλονίκη, όταν εκτοπίστηκε στο Αουσβιτς, τον Απρίλιο του 1943. Θα χάσει πάνω από 100 συγγενείς στο Ολοκαύτωμα και θα αφιερώσει 30 χρόνια καταγράφοντας τις αναμνήσεις της από το Αουσβιτς, Ρέχλιν, Ράβενσμπουρκ, τις πορείες θανάτου.

Το ολοκαύτωμα στις μαρτυρίες των ελλήνων εβραίων

Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου

Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη, 1993

Από τα πρώτα βιβλία στη δεκαετία του 1990 με σκοπό να συμβάλουν στην καλλιέργεια της ιστορικής μνήμης και στο ζήτημα της μελέτης των μειονοτήτων στην Ελλάδα. Πτυχές της προσωπικής ιστορίας, όπως εκφράζονται στις – δημοσιευμένες ή ανέκδοτες μέχρι τότε – γραπτές και προφορικές μαρτυρίες των εβραίων επιζώντων.

Χειρόγραφα 1944-1947

Μαρσέλ Νατζαρή

Εκδ. Αλεξάνδρεια, 2018

Την πρώτη έκδοση των χειρογράφων είχαν επιμεληθεί η Φ. Αμπατζοπούλου και η Ε. Ελεγμίτου (Θεσσαλονίκη, Ετς Αχαΐμ 1991). O Θεσσαλονικιός Μ. Νατζαρή βρέθηκε στις «ειδικές» ομάδες εργασίας στο Αουσβιτς ΙΙ – Μπίρκεναου, ανάμεσα σε κείνους που εξαναγκάζονταν να συνοδεύουν τους μελλοθανάτους στους θαλάμους αερίων, να μεταφέρουν τα πτώματά τους στα κρεματόρια και να απομακρύνουν την τέφρα τους.

Κι όμως όλοι τους δεν πέθαναν…
Ι. Ματαράσσο

Αλεξάνδρεια 2018 (α’ έκδοση, Α. Μπεζές, Αθήνα 1948)

Η μαρτυρία του θεσσαλονικιού γιατρού Ματαράσσο, μαζί με το «In Memoriam» του ραβίνου Μιχαέλ Μόλχο και του ιστορικού Ζωζέφ Νεχαμά (πρώτη έκδοση στα γαλλικά 1948, στα ελληνικά 1974), αποτελούν τα δύο βασικά πρώιμα χρονικά και μαρτυρίες για την Κατοχή και τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια.

Στη σειρά «Θέματα εβραϊκής ιστορίας», από τις ίδιες εκδόσεις, αναμένεται τον Μάρτιο, η επανέκδοση «Κραυγή για το αύριο» της Μπέρρυ Ναχμία (επιμέλεια Οντέτ Βαρών-Βασάρ).

Ο τραγουδιστής του Αουσβιτς

Κατερίνα Οικονομάκου

Εκδ. Καπόν, 2017

Δεν είναι λίγες οι φορές που οι ερευνητές πέφτουν πάνω στον τοίχο της αποσιώπησης, των χαμένων στρωμάτων μνήμης, της σιωπής των ίδιων των θυμάτων. Η δημοσιογράφος Κατερίνα Οικονομάκου έζησε αυτή την εμπειρία πριν ολοκληρώσει τη μονογραφία «Ο τραγουδιστής του Αουσβιτς (εκδ. Καπόν, 2017), όπου ανασυστήνει από την πρώτη ψηφίδα την ιστορία του Εστρόγκο Ναχάμα. Ενός Θεσσαλονικιού, που εκτοπίστηκε στο Αουσβιτς τον Μάρτιο του 1943. «Ετσι επέζησα στο Αουσβιτς. Μόνο χάρη σε αυτό» τιτλοφορείται το κεφάλαιο για το κομμάτι ψωμί με το οποίο τον αντάμειβαν οι άνδρες των SS όταν τους έλεγε ιταλικά τραγούδια. Ο Ναχάμα, που πέθανε το 2000 στο Βερολίνο, θα φτάσει στη γερμανική πρωτεύουσα με τα πόδια μετά την απελευθέρωση (27/1/1945) και θα ξεκινήσει τη δεύτερη ζωή του ως βοηθός αρχιψάλτη. Θα εκπαιδευτεί στη λειτουργική παράδοση των Ασκεναζίμ – καθώς ο ίδιος είναι Σεφαραδίτης – και θα φτάσει να γίνει ο σεβάσμιος κάντορας της εβραϊκής κοινότητας, αλλά και ο ψάλτης στο «Καμπαρέ» του Μπομπ Φόσι.

Από την Κέρκυρα στο Μπίρκεναου και στην Ιερουσαλήμ
Η ιστορία μιας κερκυραίας Εβραίας

Νάτα Γκατένιο – Οσμο

Γαβριηλίδης, Αθήνα, 2005

Η Γκατένιο περιγράφει τη ζωή των Εβραίων της Κέρκυρας πριν από τον πόλεμο, αφού παραθέτει προηγουμένως ορισμένα ιστορικά στοιχεία του νησιού και της Ισραηλιτικής Κοινότητας. Ακολουθεί η περιγραφή της σύλληψης και εκτόπισης των Κερκυραίων Εβραίων στο στρατόπεδο Μπίρκεναου, και οι ανείπωτες ταλαιπωρίες και μαρτυρικές στιγμές της συγγραφέως στο ναζιστικό στρατόπεδο. Μετά την απελευθέρωση η Νάτα Γκατένιο συνέχισε τη ζωή της στο Ισραήλ.

Αθήνα – Άουσβιτς

Ερρίκος Σεβίλλιας

Εκδ. Εστία, 1995

Το κείμενο δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στα αγγλικά το 1983 από τις εκδόσεις Lycabettus Press, σε μετάφραση του Νίκου Σταυρουλάκη. Η έκδοση του 1995 περιλαμβάνει το κείμενο από το χειρόγραφο του Σεβίλλια, που εμπιστεύθηκε η κόρη του Λίζα Κοέν, και το κατατοπιστικότατο υλικό (εισαγωγή, σημειώσεις και βιβλιογραφία) του Ν. Σταυρουλάκη.

Αουσβιτς, το γεγονός και η μνήμη του – ιστορικές, κοινωνικές, ψυχαναλυτικές και πολιτικές όψεις της γενοκτονίας

Ρένα Μόλχο, Δημοσθένης Δώδος, Οντέτ Βαρών – Βασάρ, Νικόλας Βουλέλης, Δέσποινα Παπαδημητρίου, Πέτρος Χαρτοκόλλης, Αριέλλα Ασέρ, Βασιλική Γεωργιάδου, Θάνος Λίποβατς

Επιμέλεια: Αλκης Ρήγος, Βασιλική Γεωργιάδου
Εκδόσεις Καστανιώτη, 2007