Νιφάδες ελπίδας

ριμες, σαν να έχουν ήδη περάσει τα χρόνια, γερασμένες έτσι όπως γερνούν οι άνθρωποι όταν η ζωή τούς έχει φερθεί σκληρά, οι «Τρεις αδελφές» (1901) του Αντον Πάβλοβιτς Τσέχοφ (1860-1904), στην παράσταση του Δημήτρη Καραντζά, θέλουν να έχουν μια δεύτερη ευκαιρία. Με την κρυφή ελπίδα ότι η κατάληξη δεν θα είναι η ίδια, απελπισμένες, σχεδόν ματαιωμένες, κινούνται ανάμεσα στο παρελθόν και το μέλλον. Σαν να μην έχουν παρόν. Ενας φωτογράφος τις απαθανατίζει… Το εύρημα του σκηνοθέτη έχει ενδιαφέρον καθώς του επιτρέπει μια ανάγνωση που δεν αλλοιώνει το κείμενο του ρώσου δραματουργού.

Ο χώρος, καθοριστικός, καταλήγει αποπνικτικός. Η σχεδόν άδεια σκηνή της έναρξης, με το εντοιχισμένο ξύλο (σε όλη την πλάτη της σκηνής) που παραπέμπει σε διαμέρισμα της δεκαετίας του ’70, γεμίζει κατά τη διάρκεια της παράστασης με έπιπλα αλλά και κάθε λογής αντικείμενα – από σαμοβάρια ως ηλεκτρικές συσκευές -, γεμίζει και με φυτά που στο τέλος θα έχουν μαραθεί. Το σπίτι στη ρωσική επαρχία όπου ζουν η Ολγα, η Μάσα και η Ιρίνα μοιάζει με τις ίδιες. Τρεις φιγούρες από το παρελθόν μέσα σε έναν χώρο μελλοντικό. Προσπαθούν να γεμίσουν το άδειο της ψυχής τους με ελπίδα, φως, αισιοδοξία. Η Μόσχα είναι το μόνο που τους δημιουργεί προσδοκίες. Συμβιβασμένες, παραιτημένες, καταλαβαίνουν ότι πρέπει να ζήσουν – τίποτε άλλο.

Ο Καραντζάς παρασύρεται από την ιδέα του, φορτώνει την παράσταση με μια υπερβολική κινητικότητα και άσκοπες παρεμβολές, φλυαρεί σαν μην μπορεί να εστιάσει στον στόχο του, σαν να τον ψάχνει. Οταν όμως το τοπίο ξεκαθαρίσει, όταν η ελπίδα αποδειχθεί ματαιωμένη, όταν οι ήρωες θα έχουν πάρει πια τον δρόμο τους και ο κύκλος θα κλείσει έτσι όπως άρχισε, η παράσταση επιφυλάσσει μια έκπληξη. Η τελευταία πράξη είναι μια έκρηξη την οποία αξίζει να περιμένει ο θεατής: Ο ξύλινος τοίχος ανοίγει για να αποκαλύψει το χιονισμένο τοπίο που φωτίζει ξαφνικά τις ζωές των ηρώων. Μια ποιητική σκηνή εξαιρετικά δυνατή, σαν ανάσταση και αποκάλυψη, με τις νιφάδες (ελπίδας) να πέφτουν επάνω στους ήρωες.

Ο θίασος που ανεβαίνει στη σκηνή του Βεάκη είναι χορταστικός. Με πρώτη την Καρυοφυλλιά Καραμπέτη που μεταφέρει στη δική της Ολγα όλη την αποδοχή της τσεχοφικής παραίτησης. Η Μάσα της Μαρίας Κεχαγιόγλου αργεί να βρει την ισορροπία της, ωστόσο καταθέτει μια αισθαντική ηρωίδα. Η Αθηνά Μαξίμου-Ιρίνα μοιάζει περισσότερο εγκλωβισμένη στην αμηχανία της. Υπερβολική η Σύρμω Κεκέ ως Νατάσα, αφήνεται σε υστερικές κραυγές. Ο Ορφέας Αυγουστίδης είναι ένας Τούζενμπαχ χωρίς ψεγάδι – κι ο ίδιος ένας ηθοποιός σε διαρκή εξέλιξη. Ο Αιμίλιος Χειλάκης ούτε ενσωματώνει τον Βερσίνιν, ούτε τον προδίδει – μοιάζει λίγο άτονος. Ο Γιάννης Κλίνης υπηρετεί την αφόρητη συγκατάβαση του Κουλίγκιν σχεδόν φυσικά.

Υπάρχει μια σπίθα σε αυτές τις «Τρεις αδελφές». Υπάρχει ο σπόρος μιας ενδιαφέρουσας σκηνοθετικής πρότασης που φλερτάρει υπόγεια με το «κωμικό» του Τσέχοφ και τη γελοιότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Στη σύγκρουση με τη ζωή η παράσταση αφήνει το σημάδι της – σαν μια μικρή ανοιχτή πληγή.

Mνήμη Σπύρου Ευαγγελάτου
Στις 24 Ιανουαρίου συμπληρώνονται δύο χρόνια από τον θάνατο του Σπύρου Α. Ευαγγελάτου. Ιανουάριος ήταν και όταν, το 2013, ο σκηνοθέτης, μεταφραστής, πανεπιστημιακός, ακαδημαϊκός αναλάμβανε πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών. Ηταν ο τέταρτος, από ιδρύσεως της Ακαδημίας, αμιγώς προερχόμενος από τον χώρο των τεχνών – είχαν πορηγηθεί ο Κωστής Παλαμάς, ο Επαμεινώνδας Θωμόπουλος και ο Μενέλαος Παλλάντιος. Ηταν όμως ο πρώτος πρόεδρος από τον θεατρικό χώρο, από τα σπλάχνα του θεάτρου.
Κι είναι αυτή η διπλή ιδιότητα που έκανε τον Ευαγγελάτο να αποτελεί, κατά τη διάρκεια της δημιουργικής ζωής του, μια εξέχουσα προσωπικότητα του πνεύματος και έναν εμπνευσμένο θεατράνθρωπο. Ο ιδρυτής του Αμφι-Θεάτρου κι ένας από τους τελευταίους μεγάλους του 20ού αιώνα συνδύαζε την επιστημονική γνώση με το καλλιτεχνικό πάθος, την έρευνα με την πράξη, τη βαθιά μόρφωση με τη θεατρική πρωτοβουλία. Και φυσικά δεν έκανε ακαδημαϊκό θέατρο – κάθε άλλο.
Οι παραστάσεις της νεότητάς του διέθεταν ορμή, πρωτοτυπία και τα στοιχεία αυτά φρόντισε να κρατήσει για τα χρόνια της ωριμότητας. Είχε να πει κάτι καινούργιο, να προτείνει έναν διαφορετικό δρόμο, να θέσει ερωτήματα. Ηξερε να αναδεικνύει τα κείμενα, να σέβεται τον λόγο… Ακόμα και η τελευταία παράσταση, ο «Αμύντας», το καλοκαίρι του 2016 στο Ηρώδειο είχε χωρέσει όλα εκείνα που χαρακτήριζαν τις δημιουργίες του επί δεκαετίες. Διότι πλάι στο αρχαίο δράμα και τα μεγάλα κλασικά έργα ο Ευαγγελάτος ανέσυρε και «ανέστησε» ένα ρεπερτόριο νεοελληνικών έργων της κρητο-επτανησιακής παράδοσης, όπου ανήκε και ο «Αμύντας».
Παράλληλα, δεν είναι τυχαίο ότι στην πρώτη του ομιλία ως πρόεδρος της Ακαδημίας επέλεξε ως θέμα την «Τρέλα του Ορέστη, στην “Ορέστεια” του Αισχύλου» και την «Τρέλα του Αμλετ, στον “Αμλετ” του Σαίξπηρ». Θέλοντας έτσι να μπολιάσει τον θεσμό που κλήθηκε να υπηρετήσει με τα συστατικά της καλλιτεχνικής του υπόστασης.
Πέρα από τις παραστάσεις και τη θεατρική του κληρονομιά, ο Σπύρος Α. Ευαγγελάτος πιστεύω ότι έκανε ρεαλιστική πράξη την ποίηση, έχοντας ως βάση την γνώση και την έρευνα. Ακριβώς όπως και οι ιδιότητες που συνδύασε – του σκηνοθέτη, του δασκάλου και του ακαδημαϊκού. Σ’ αυτό το «σπάνιο σπινθηροβόλο πνεύμα μιας κατ’ εξακολούθηση νεότητας» αξίζει να επιστρέφουμε για να τιμούμε τη μνήμη και να παίρνουμε τη σκυτάλη.