Ο λαϊκισμός είναι εδώ και μας χαιρετά

Το υποστηρίζει με κατηγορηματικό τρόπο ο γνωστός γάλλος καθηγητής και ιστορικός των ιδεών Πιερ Ροζανβαλόν στο τελευταίο του βιβλίο με τίτλο «Ο αιώνας του λαϊκισμού. Ιστορία, θεωρία, κριτική». Ο λαϊκισμός, τονίζει, συνεχίζει να απλώνεται τόσο στις κάλπες όσο και στα κεφάλια. Γιατί δεν είναι μόνο μια ιδεολογία. Εχει δημιουργήσει και μια ατμόσφαιρα. Η κραυγή «Ξεκουμπιστείτε!», για παράδειγμα, ακούγεται όλο και πιο δυνατά. Η τάση να μειώνεται ο ρόλος των θεσμών ανάμεσα στον πρίγκιπα και τον λαό και να αυξάνεται το βάρος των δημοψηφισμάτων γίνεται όλο και πιο δημοφιλής.

Σύμφωνα με ορισμένες τελευταίες έρευνες, η ψήφος στον λαϊκισμό εξηγείται καλύτερα με πολιτισμικούς παρά με οικονομικούς παράγοντες. Δεν οφείλεται δηλαδή τόσο στις επιπτώσεις της παγκοσμιοποίησης όσο στον φόβο των μεταναστών, και κυρίως των μουσουλμάνων. Η λευκή και χριστιανική πλειοψηφία φοβάται ότι θα γίνει σύντομα μειοψηφία και ψηφίζει τα κόμματα που υπόσχονται να κλείσουν τα σύνορα.

Ο Ροζανβαλόν δεν αρκείται σε αυτή την εξήγηση. Οπως λέει σε συνέντευξή του στο περιοδικό L’Obs, ο λαϊκισμός αποτελεί απάντηση στην κόπωση του παραδοσιακού φιλελεύθερου κοινοβουλευτικού μοντέλου. Υπερασπιστές του λαϊκισμού όπως ο Ερνέστο Λακλάου και η Σαντάλ Μουφ έχουν δίκιο, η δημοκρατία χρειάζεται εμβάθυνση. Πρώτον, επειδή εξαντλείται συχνά σε έναν εκλογικό πλουραλισμό, κάτι που δεν ικανοποιεί τους πολίτες, οι οποίοι θέλουν να συμμετέχουν περισσότερο στην πολιτική ζωή, να παρακολουθούν την κυβέρνηση, να τη στηρίζουν ή να την τιμωρούν. Δεύτερον, επειδή χαρακτηρίζεται από μεγάλες ανισότητες, που έχουν μεγαλώσει ακόμη περισσότερο τα τριάντα τελευταία χρόνια. Ομως ο λαϊκισμός δεν προσφέρει μια ολοκληρωμένη λύση σε αυτά τα προβλήματα. Περιορίζεται σε συνθήματα.

Το πρόβλημα είναι ότι και οι επικριτές του λαϊκισμού αρκούνται να καταγγέλλουν τον «αντιφιλελευθερισμό» του. Ή να τον ταυτίζουν με την Ακροδεξιά. Δεν έχουν όμως να προτείνουν μια εναλλακτική λύση: τι πρέπει να είναι η δημοκρατία; Αν λοιπόν ο μεγάλος ανταγωνισμός των επομένων ετών θα είναι μεταξύ προοδευτισμού και λαϊκισμού, ο δεύτερος έχει ήδη έναν συγκροτημένο χαρακτήρα, ενώ ο πρώτος όχι.

Υπάρχει επικοινωνία ανάμεσα στους λαϊκισμούς της Δεξιάς και σ’ εκείνους της Αριστεράς; Για να απαντήσει σε αυτό το ερώτημα, ο γάλλος ιστορικός κάνει διάκριση ανάμεσα στα καθεστώτα και τα κινήματα. Σε ό,τι αφορά τα πρώτα, βρίσκει κανείς κοινά σημεία ανάμεσα στα λαϊκιστικά καθεστώτα της «Αριστεράς» (Βενεζουέλα, Βολιβία, Αργεντινή, Ισημερινός) και της Δεξιάς (Πολωνία, Ουγγαρία, προεδρία Τραμπ): ο στιγματισμός του αντιπάλου, η κριτική του κράτους δικαίου, ο προστατευτισμός. Οπως βρίσκει και διαφορές: οι κυβερνήσεις της Πολωνίας και της Ουγγαρίας έχουν μια εμμονή με την εθνική κυριαρχία, θέλουν όμως να τα έχουν καλά και με την Ευρώπη επειδή εισπράττουν επιδοτήσεις…

Αν πάλι μιλήσουμε για κινήματα (όπως ο Εθνικός Συναγερμός της Λεπέν και η Ανυπότακτη Γαλλία του Μελανσόν), εδώ οι διαφορές είναι αγεφύρωτες στην ηγεσία, αλλά όχι και στη βάση. Η απόρριψη των ξένων, για παράδειγμα, βρίσκεται στον πυρήνα της ιστορίας της Ακροδεξιάς. Τελευταία όμως αρχίζουμε να βλέπουμε κάτι παρόμοιο και στις τάξεις της Ακρας Αριστεράς, μόνο που δεν υποκινείται από ρατσισμό, αλλά από αντικαπιταλισμό: οι καπιταλιστές χρησιμοποιούν τους ξένους για να μειώσουν τους μισθούς. Κι έτσι παρατηρήθηκε το φαινόμενο στις πρόσφατες προεδρικές εκλογές ψηφοφόροι της Ανυπότακτης Γαλλίας να στραφούν στον δεύτερο γύρο στη Λεπέν!

H άνοδος των λαϊκιστικών ιδεών συμπίπτει με την υποχώρηση της ταξικής δομής των κοινωνιών, συνεχίζει ο Ροζανβαλόν. Εξακολουθούν βέβαια να υπάρχουν κοινωνικές διακρίσεις, αλλά έχουν πολλαπλασιαστεί και οι πιο υποκειμενικές διακρίσεις, εκείνες που σχετίζονται με την αντίληψη που έχει το άτομο για τη θέση του στην κοινωνία. Τα ζητήματα της περιφρόνησης, της αναγνώρισης, της αξιοπρέπειας αποκτούν κεντρική σημασία. Και σε αυτό το πλαίσιο έρχονται οι λαϊκιστές να προτείνουν μια απλή λύση. Η αντιπαράθεση, λένε, είναι ανάμεσα σ’ «εκείνους» και σ’ «εμάς». Στους περιφρονούντες και στους περιφρονούμενους. Το σχήμα είναι βέβαια παραπλανητικό. Μια γυναίκα που παίρνει σύνταξη 850 ευρώ ύστερα από 45 χρόνια εργασίας δεν βρίσκεται αναγκαστικά στο ίδιο στρατόπεδο με τους σιδηροδρομικούς που διαδηλώνουν επειδή τους ανεβάζουν την ηλικία συνταξιοδότησης.

Τσίπρας, όπως Κλεμανσό

Οπως και άλλοι γάλλοι διανοούμενοι, ο συγγραφέας της «Κοινωνίας των ίσων» (εκδ. Πόλις) είχε ιντριγκαριστεί το 2015 από την προσωπικότητα του Αλέξη Τσίπρα. Το να κυβερνάς σήμερα, είχε πει εκείνο τον Αύγουστο σε μια συνέντευξή του στη Libération, είναι να γοητεύεις προκειμένου να επιβιώσεις. Ο Τσίπρας όχι μόνο δεν εκπλήρωσε τις προεκλογικές του υποσχέσεις, αλλά έκανε και κωλοτούμπα με το δημοψήφισμα. Χρησιμοποίησε όμως τον χρόνο για να χειριστεί με τελείως διαφορετικό τρόπο την απόσταση ανάμεσα στις υποσχέσεις και τις πράξεις. Κατάφερε έτσι να μεταθέσει το πρόβλημα και να ρίξει το βάρος στη δική του ριζοσπαστική στράτευση. Θα μπορούσε λοιπόν να τον παρομοιάσει κανείς με τον Κλεμανσό, καθώς «δίνει την εντύπωση ότι παίζει κορόνα – γράμματα όχι μόνο την καριέρα του, αλλά και την ίδια τη ζωή του». Υπερέβαλλε, είναι αλήθεια, ο γάλλος ιστορικός. Αλλά δεν ήταν ο μόνος.