Ο άγιος Κολόμβος και οι κονκισταδόρες

Ο Αλέχο Καρπεντιέρ (1904-1980) είναι γνωστός στη χώρα μας. Το συγκεκριμένο βιβλίο είχε πρωτοεκδοθεί το 1988, ενώ έχουν επίσης μεταφραστεί από τον Εξάντα «Ο αιώνας των φώτων», το «Κονσέρτο μπαρόκ», «Τα χαμένα βήματα» και από τη Νεφέλη «Η επί γης βασιλεία», τα περισσότερα στα τέλη της δεκαετίας του ’80. Γεννημένος στην Αβάνα λίγο μετά την ανεξαρτησία της Κούβας από το ισπανικό Στέμμα, ο Καρπεντιέρ έμελλε να εξελιχθεί στον κατεξοχήν χρονικογράφο της ανακάλυψης της Αμερικής, της γέννησης των εθνικών κρατών της, των διαπολιτισμικών διακυβευμάτων που προέκυψαν από τη σύμμειξη ετερόκλητων φυλών και θρησκειών, αλλά και της επίδρασης των ιδεών του Διαφωτισμού στην υποήπειρο. Αν και τα έργα του εύκολα θα κατατάσσονταν στο είδος του ιστορικού/φιλοσοφικού μυθιστορήματος, ενέχουν άφθονα μοντερνιστικά στοιχεία, ενώ δεν λείπουν πινελιές μαγικού ρεαλισμού που χρησίμεψε ως ετικέτα σε συγγραφείς όπως ο Κάρλος Φουέντες, ο Μάριο Βάργκας Γιόσα, ο Αουγκούστο Ρόα Μπάστος και ο Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες. Ο ίδιος αποδίδει στον δικό του ιστορικό ρεαλισμό το επίθετο «θαυματουργός», ως ένα νεύμα στη μυθολογία της Αμερικής (και για την Αμερική) – το μόνο ίσως κατάλληλο εργαλείο για να γεφυρωθούν τα ιστορικά χάσματα και οι αυθαίρετες περιγραφές της κατάκτησης από κονκισταδόρες και ιερείς.

Το πόσο αντιφατικά υπήρξαν τα ιστορικά δεδομένα και η αξιολόγησή τους φαίνεται πράγματι σε αυτό το βιβλίο. Το αν ο Κολόμβος ήταν τυχοδιώκτης, ψεύτης, δολοπλόκος, φιλόδοξος και αναξιόπιστος ή ένας τολμηρός άγιος και ατρόμητος εξερευνητής που γεφύρωσε δύο κόσμους, διευρύνοντας τις αντιλήψεις μας για το παγκόσμιο γίγνεσθαι, είναι το κεντρικό θέμα του βιβλίου. Ο Πάπας Πίος Θ’, από τους μακροβιότερους στο αξίωμα, επιδιώκει γύρω στα 1860 την ανακήρυξη του εξερευνητή σε άγιο και προς τούτο έχει αναθέσει τη συγγραφή μιας βιογραφίας του, που κινείται κυριολεκτικά στα όρια της αποθέωσης. Ο Πίος Θ’ ήταν γνώστης των ζητημάτων που αντιμετώπισε ο καθολικισμός στη Νότια Αμερική μετά την Ανεξαρτησία, στις αρχές του 19ου αιώνα, καθώς ως νέος τότε ιερέας είχε επισκεφθεί τη Χιλή και την Αργεντινή και θεωρήθηκε έκτοτε εκπρόσωπος ενός προοδευτικού ρεύματος στους κόλπους της Εκκλησίας, που διαψεύσθηκε εν τοις πράγμασι. Τώρα πιστεύει ότι η αγιοποίηση του Κολόμβου, έστω και τέσσερις αιώνες μετά την κατάκτηση, είναι ένα στοίχημα που θα εγκαθιδρύσει γέφυρες πάνω από τον Ατλαντικό και θα δώσει στον ίδιο τη δόξα που τόσο ποθεί, σε χρόνια μάλιστα όπου η ενοποίηση της Ιταλίας (το Risorgimento) διαλύει τα παπικά κράτη και περιορίζει την επιρροή του Βατικανού. Στο πρώτο μέρος του βιβλίου λοιπόν, ο Πίος ανασκοπεί τη ζωή του, διαλέγεται με τους εγκυκλοπαιδιστές φιλοσόφους και με τη Γαλλική Επανάσταση, φιλοσοφεί περί τον ρόλο της Εκκλησίας και διερωτάται για την έννοια της αγιότητας, με όχημα τον ήρωά του… τον Κολόμβο.

Στο δεύτερο μέρος ανεβαίνει επί σκηνής ο ίδιος ο γενοβέζος ναυτικός που βρίσκεται, τέσσερις αιώνες πίσω, στο νεκρικό κρεβάτι του, στο Βαγιαδολίδ. Εκεί προβάρει τρόπον τινά την εξομολόγησή του ενώπιον ενός τοπικού ιερέα, που θα εξελιχθεί σε απολογισμό και αιτιολόγηση των πεπραγμένων του. Με λόγο συνειρμικό και ελλειπτικό παρακολουθούμε τις προσπάθειές του να πείσει τις Αυλές της Ευρώπης για την αναγκαιότητα να διαπλεύσει τον Ατλαντικό σε αναζήτηση των Ινδιών, δεδομένης και της γενικώς αποδεκτής πλέον σφαιρικότητας της Γης. Με τους Πορτογάλους να έχουν περιπλεύσει το Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας εγκαθιδρύοντας αποικίες στην Απω Ανατολή και τους Οθωμανούς να έχουν φράξει τους Δρόμους του Μεταξιού, απομένει η οδός προς τη Δύση που θα φέρει χρυσάφι και μπαχαρικά, χώρια τη δόξα, σε όποιον ηγεμόνα υιοθετήσει τις απόψεις του. Με τα πολλά τα σχέδιά του θα υιοθετηθούν από την Ισαβέλλα και τον Φερδινάνδο, που ολοκληρώνουν τα χρόνια εκείνα την εκδίωξη των Αράβων από την Ιβηρική (θα ακολουθήσει και αυτή των Σεφαραδιτών Εβραίων). Ο Καρπεντιέρ κάνει εδώ πιπεράτη την αφήγηση αναφερόμενος σε ερωτική ιστορία με τη Βασίλισσα, την οποία μάλιστα ο Κολόμβος ανάγει σε ιδεατό και ηγερία του, κατά τα μεσαιωνικά πρότυπα. Οι υπόλοιπες εξομολογήσεις του αναφέρονται στα τέσσερα ταξίδια του προς και από τον Νέο Κόσμο, στην έκπληξη από την επαφή του με τους ημίγυμνους, απολίτιστους ιθαγενείς που από ιστορική και μόνο παρεξήγηση θα βαπτισθούν Ινδιάνοι, στην απονενοημένη αναζήτηση χρυσού, στην ανυπαρξία μπαχαρικών, στο γαϊτανάκι παρεξηγήσεων, τριβών και συγκρούσεων μέχρι την οριστική κατάκτηση. Καθ’ οδόν μάλιστα ο Κολόμβος γίνεται και δουλέμπορος προκειμένου να αποφέρει κέρδη στο Στέμμα μέσω των Ινδιάνων, λέει διαρκώς ψέματα στους άνδρες του, εγκαταλείπει τη συμβία του, αλλά γίνεται δεκτός σε μια θριαμβευτική τελετή στη Βαρκελώνη ως ο κατακτητής των Ινδιών. Ωστόσο, το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της αφήγησης αφορά την αναξιοπιστία της. Ο Κολόμβος ομολογεί ότι φαλκίδευσε τα πραγματικά στοιχεία στις σημειώσεις και στα ημερολόγιά του, ότι διαστρέβλωσε πολλά πραγματικά περιστατικά, αλλά και ότι ωραιοποίησε τα πράγματα περιγράφοντας έναν επί γης Παράδεισο προκειμένου να δώσει μεγαλύτερη αξία στις ανακαλύψεις του. Αυτό το ιστορικό κενό, το σπαρμένο με ιδεοληψίες και σκοπιμότητες, είναι που οφείλει να καλύψει η λογοτεχνία στις μέρες μας, μας λέει ρητά με τον τρόπο του ο Καρπεντιέρ.

Το φάντασμα του Κολόμβου

Το τρίτο μέρος του βιβλίου περιγράφει μια φανταστική ιερατική συζήτηση στο Βατικανό, εν είδει δίκης, με θέμα την αγιοποίηση αυτή που έμεινε στα μισά του δρόμου με τον θάνατο του Πάπα Πίου Θ’. Παρίσταται το… φάντασμα του Κολόμβου, ενώ τον ρόλο του κατηγόρου παίζει ο Διάβολος που αποκαλύπτει τις διαβολιές του εξερευνητή – την απληστία και την απιστία του, τα ψεύδη και τη φιλοδοξία του – έχοντας απέναντί του τις λυρικές υπερβολές υπαρκτών καθολικών συγγραφέων. Παρελαύνουν ακόμη από τη δίκη ως μάρτυρες τα φαντάσματα του Βολταίρου και του Ρουσό, του Ιουλίου Βερν και του ιερέα Βαρθολομαίου ντε λας Κάσας – μεγάλου προασπιστή των δικαιωμάτων των Ινδιάνων. Κι έτσι, μ’ αυτά και μ’ αυτά, με εκατέρωθεν διαστρεβλώσεις και αποσιωπήσεις που δίνονται από τον συγγραφέα με απαστράπτουσα αίσθηση του χιούμορ, κι αφού έχουμε διεξέλθει όλη την πάλη των ιδεών που σοβούσαν τον καιρό εκείνο, φτάνουμε στην καταψήφιση της αγιοποίησης.

Σημειωτέον ότι το σύνολο πρακτικά του έργου του Αλέχο Καρπεντιέρ έχει παρόμοια θεματική, αν και συχνά περισσότερη δράση. Εχει επίσης και μια καθαρά ταξιδιωτική διάσταση, ενσωματωμένη πάντα στην πλοκή. Οι πόλεμοι της ανεξαρτησίας και οι οδύνες της δημιουργίας των νέων εθνών αναλύονται σταθερά από έναν συγγραφέα που η θεματική του «κούμπωσε» με το ενδιαφέρον της Δύσης για τα λατινοαμερικανικά πράγματα στις δεκαετίες του ’60 και του ’70. Στο κλίμα της εποχής προστέθηκε βέβαια και η Κουβανική Επανάσταση, όπως και τα εν γένει ανταρτικά κινήματα ανά την ήπειρο. Η λογοτεχνία ήταν ό,τι καλύτερο είχε να δώσει η Λατινική Αμερική στα χρόνια εκείνα ή εν πάση περιπτώσει ό,τι γνωστότερο – μετά το ποδόσφαιρο. Το ενδιαφέρον θα άρχιζε να φθίνει στα μέσα της δεκαετίας του ’70 μαζί με τα αδιέξοδα του κλίματος της εξέγερσης αλλά και την αποκάλυψη των αδικοπραξιών (συχνά εις βάρος συγγραφέων) του καθεστώτος του Φιντέλ Κάστρο. Ο ίδιος ο Καρπεντιέρ διορίστηκε πρασβευτής της Κούβας στο Παρίσι σε αναγνώριση των υπηρεσιών του προς την Επανάσταση, αν και το σωστότερο θα ήταν να αναγνωριστεί η συμβολή του στην ποιητική κατανόηση της ιστορίας της ηπείρου στο σύνολό της. Πολύ καλή η μετάφραση της Ισμήνης Κανσή, που ίσως απαιτούσε έναν κάποιο εκσυγχρονισμό (πέρασαν ήδη τρεις δεκαετίες), πληρέστερο υπομνηματισμό και ένα εκδοτικό σημείωμα για την αιτιολόγηση της επανέκδοσης.

Αλέχο Καρπεντιέρ
Η άρπα και η σκιά
Μτφ. Ισμήνη Κανσή
Εκδ. Εξάντας, σελ. 257
Τιμή 14,50 ευρώ