Ενας Γερμανός στην Ελλάδα του 1838

Ο Γιόχαν Πάουλ Ερνστ Γκρέβερους (1789-1859) γεννήθηκε στο Ολντεμπουργκ της Κάτω Σαξονίας και παραμένει στη διεθνή βιβλιογραφία για τις μεταφράσεις του Θεόκριτου, του Ευριπίδη και του Τάκιτου, για τα συγγράμματά του σχετικά με την ερμηνεία των «Ειδυλλίων» του Θεόκριτου, για το παιδαγωγικό του έργο στο γυμνάσιο της γενέτειράς του, όπου υπηρέτησε επί είκοσι επτά έτη, θέση που εγκατέλειψε για λόγους υγείας λίγα χρόνια πριν από τον θάνατό του. Ταξίδεψε στην Αγγλία, τη Βόρεια Γαλλία, τη Δανία και τη Σουηδία. Από τα Χριστούγεννα του 1837 ως τα μέσα του θέρους του 1838 περιηγήθηκε τη Νότια Ιταλία και την Ελλάδα και συγκέντρωσε τις ταξιδιωτικές εντυπώσεις του σε ένα πολυσέλιδο βιβλίο που κυκλοφόρησε στη Βρέμη δύο χρόνια αργότερα. Το πρωτότυπο κείμενο είναι δυσεύρετο, καθώς και η μετάφρασή του στα αγγλικά με ημερομηνία έκδοσης 1850. Ενα αντίτυπο του πρωτοτύπου υπάρχει στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου του Σικάγου, ένα άλλο εντοπίστηκε στη Δημοτική Βιβλιοθήκη της Βρέμης, από το οποίο έγινε η μετάφραση στα ελληνικά για το ταξίδι στην Ελλάδα.

Ο συγγραφέας κινείται μεταξύ τεκμηριωμένου θαυμασμού και οξείας κριτικής. Θαυμασμός για τη μακραίωνη ιστορία της νέας Ελλάδας, για τη φύση, τη φιλοξενία, την εξυπηρέτηση. Το μεγαλύτερο μέρος του κειμένου αναπτύσσεται σε αυτό το πλαίσιο, υποστηριζόμενο από αναφορές σε συγγραφείς της αρχαιότητας, αποδείξεις των γνώσεων ενός ελληνιστή, φιλολόγου και δασκάλου, που αναδεικνύει ένα μοναδικό παράδειγμα γλωσσικής συνέχειας, μακροχρόνιων συνεκτικών παραδόσεων, γρήγορων προσαρμογών, ευέλικτων μεθόδων επιβίωσης, ένα διδακτικό εγχειρίδιο τεκμηρίωσης ζωής και βίου για επαρκείς αναγνώστες. Αν ο θαυμασμός είναι προσωπική κατάθεση, η οποία γενικεύει έναν λιγότερο ή περισσότερο παρόντα «φιλελληνισμό» εκείνων των χρόνων, η κριτική εκφράζει αφενός στερεότυπα και αφετέρου εκπλήξεις ότι τα πράγματα στο νεοσύστατο κράτος είναι απρόβλεπτα, γόρδιοι δεσμοί, παλινωδίες, κακοήθειες, πλεκτάνες, διχασμοί, αυθαιρεσίες, κληρονομιά μιας κακόπιστης Ανατολής, σε τέτοιο βαθμό ώστε οι εκπλήξεις κορυφώνονται όταν προβάλλουν προς σύγκριση κάποιες – ελάχιστες – εξαιρέσεις. Αυτές υποστηρίζουν τη φιλομάθεια, την πολυγλωσσία, τη στροφή σε διδάγματα προόδου που έρχονται από το εξωτερικό. Η πλάστιγγα ωστόσο γέρνει προς το μέρος της κοινωνικής ασυναρτησίας, πράγμα που ενοχλεί τον Γκρέβερους μέχρι σημείου να χάνει την ψυχραιμία του και να ενισχύει τα στερεότυπα της ανατολίτικης τεμπελιάς, της ταχυδακτυλουργικής εξαπάτησης, της αχαλίνωτης δημαγωγίας. Δείγμα αυτής της κυρίαρχης κατάστασης είναι η πρωτεύουσα του νέου κράτους, η Αθήνα, η οποία αποτελεί παράδειγμα προς μίμηση στα μικρά και μεγάλα, νέα και παλαιά κέντρα της Πελοποννήσου – του Μοριά – που επισκέπτεται ο συγγραφέας. Η αίσθηση ενός ευδιάκριτου αδιεξόδου είναι διάχυτη και επαναλαμβανόμενη στο κείμενο που έχουμε μπροστά μας.

Την εποχη του Οθωνα

Το ταξίδι του Γκρέβερους λαβαίνει χώρα δύο έτη μετά την αναγόρευση του Οθωνα σε «βασιλέα της Ελλάδος» (1η Ιουνίου 1835). Ο συγγραφέας αναφέρεται στη νωπή λαϊκή αποδοχή της μοναρχίας, δίνει παραδείγματα βασιλικής κοινωνικής μέριμνας, απέχει πάντως καθ’ ολοκληρίαν από σχόλια για τη σταθερότητα και εξέλιξη του θεσμού, μέχρι του σημείου όπου οι επί τόπου εμπειρίες του τον οδηγούν στο συμπέρασμα ότι «οι Βαυαροί υπέπεσαν στο ολέθριο σφάλμα να πιέσουν έναν σχεδόν ανατολίτικο και αμόρφωτο λαό ή τουλάχιστον έναν λαό που συνήθισε να ζει με ανατολίτικα ήθη και έθιμα, να αποδεχτεί τη σύγχρονη ευρωπαϊκής μορφής διακυβέρνηση». Επειδή τα «ανατολίτικα» στοιχεία δεν είναι το μοναδικό κριτήριο, το «ολέθριο σφάλμα» επιδεινώνεται από την οργάνωση και συστηματοποίηση ενός ξένου θεωρητικού μοντέλου άσκησης εξουσίας σύμφωνα με τον αέρα της γερμανικής ψυχής: «Οι φορείς αυτής της εξουσίας δεν ενδιαφέρονται για τον λαό και την ιδιοσυγκρασία του. Το έμψυχο υλικό που θα έπρεπε να οργανωθεί δεν το λαβαίνουν υπόψη τους ή το θεωρούν κάτι δευτερεύον ως προς τη σημασία του. Κανείς από τους κυρίους αυτούς δεν είχε την πρόνοια να γνωρίσει πρώτα τον λαό και προτού να μπει στην πράξη, να περιδιαβεί τη χώρα και να μάθει τις ιδιαιτερότητες της ελληνικής κοινωνίας. Μόλις ήρθε στη χώρα, κάθισε στην υπουργική πολυθρόνα και άρχισε, σύμφωνα με τη γερμανική του συνήθεια, να γράφει! Η γερμανική φιλοπονία βρήκε την ευκαιρία να αναπτύξει πλήρως την πολυπραγμοσύνη της πάνω στο χαρτί. Τι άλλο θα μπορούσε να προκύψει από τέτοιες άστοχες ενέργειες πέρα από διαρκείς αποτυχίες των Βαυαρών;» (σελ. 254-255). Αν τέτοιες διαπιστώσεις εκφράζονται τόσο έντονα μετά την πρώτη διετία της βαυαρικής εξουσίας, εύκολα βγαίνει το συμπέρασμα πως η επιβίωσή της επί περίπου τριάντα χρόνια, ως την κατάργηση της οθωνικής βασιλείας, δημιούργησε ένα χάσμα, το οποίο κατέληξε σε πολιτικές και κοινωνικές ανωμαλίες και ανατροπές με πολλαπλά ίχνη αυτοτραυματισμού ως τις μέρες μας.

Οι καλές προθέσεις της αντιβασιλείας ως την ενηλικίωση του Οθωνα, η ειλικρινής αγάπη του μονάρχη για την Ελλάδα μέχρι του σημείου να ζητήσει να ταφεί με την κατάλευκη φουστανέλα του είναι μάλλον εκφράσεις του τότε γερμανικού ρομαντισμού, δίχως όμως να στερούνται πραγματισμού. Δεν ήταν λίγοι οι Γερμανοί, προσωπικότητες των γραμμάτων και της επιστήμης εκείνης της εποχής, άτομα που ο Γκρέβερους συνάντησε χάρη σε συστατικές επιστολές και συμπτωματικές επαφές, οι οποίοι προσπάθησαν να υποστηρίξουν την ανάπτυξη της γεωργίας, των εξαγωγών, της παιδείας, των κοινοτικών θεσμών και της εμπέδωσης κράτους δικαίου. Επέλεξαν να κατοικήσουν μακριά από την πρωτεύουσα, να ζήσουν με τον λαό τής υπαίθρου σε σχεδόν αβίωτες συνθήκες στέγασης και διατροφής, απειλούμενοι από ντόπιους άρχοντες, ληστές και φυγόδικους, περιοριζόμενοι έτσι σε ελάχιστο αποτέλεσμα, διαρκώς αβέβαιο και διαρκώς ανατρεπόμενο. Ο Γκρέβερους υπογραμμίζει τη ρευστότητα εκείνων των προσπαθειών, το τέρας ενός μέλλοντος δίχως μέλλον. Η αναχώρησή του από την Ελλάδα με προορισμό την Τεργέστη δεν συνοδεύεται από αποχαιρετισμούς. Πήρε μαζί του τις εκκρεμότητες του ταξιδιού του και τις εγκατέλειψε ανακουφιστικά «στη γλυκιά καλοκαιρινή νύχτα στο κατάστρωμα του ατμοπλοίου, παρέα με εφτά όλο κι όλο Γερμανούς, τραγουδώντας και τσουγκρίζοντας τα ποτήρια με τους έξι αγγλομανείς συντρόφους μου που ερμήνευαν το God save the King, ενθουσιαζόμενοι διαρκώς με τη βοήθεια του ποντς».

Johann Paul
Ernst Greverus
Ταξίδι στην Ελλάδα
Μτφ. και πρόλογος Σάββας Μαυρίδης
Εκδ. Κλειδάριθμος, 2019, σελ. 336
Τιμή 15,50 ευρώ