Αϊβαν Πάσερ: ο διακριτικός Τσέχος

Στη δεκαετία του 1960, προτού ακόμα διαφύγει για την Αμερική παρέα με τον συμπατριώτη φίλο του, επίσης σκηνοθέτη Μίλος Φόρμαν, ο τσεχοσλοβάκος σκηνοθέτης Αϊβαν Πάσερ, που πέθανε την περασμένη Τετάρτη σε ηλικία 86 ετών στο Ρίνο της Νεβάδας, είχε δουλέψει στο τσεχικό σινεμά και ήταν ένας από τους πιο σημαντικούς σκηνοθέτες του Νέου Κύματος της Τσεχοσλοβακίας και της Ανοιξης της Πράγας.

Αν και στη χώρα του ο Πάσερ είχε σκηνοθετήσει μόνο μία μεγάλου μήκους ταινία, τον «Διακριτικό φωτισμό» (1965), η ταινία αυτή, σήμερα, ανήκει στις κλασικές του Τσεχικού Νέου Κύματος. Ο Πάσερ πήγε μαζί με τον Φόρμαν στην Κινηματογραφική Σχολή της Πράγας και υπήρξε βοηθός του στις ταινίες «Οι έρωτες μιας ξανθιάς» και «Φωτιά πυροσβέστες», οι οποίες είχαν διεκδικήσει το Οσκαρ καλύτερης μη αγγλόφωνης ταινίας. Και για τις δύο ο Πάσερ είχε δουλέψει και στο σενάριο.

Ο σινεφίλ φύλακας. Η φυγή των Πάσερ και Φόρμαν από την κομμουνιστική Τσεχοσλοβακία προς την Αυστρία και εν συνεχεία στις ΗΠΑ έγινε χάρη στην απόφαση ενός φύλακα στα αυστριακά σύνορα να τους αφήσει να περάσουν χωρίς την απαραίτητη βίζα, επειδή, σύμφωνα με συνέντευξη του ιδίου του Πάσερ, «ο φύλακας ήταν φαν της ταινίας “Οι έρωτες μιας ξανθιάς”».

Σε αντίθεση με τον Μίλος Φόρμαν όμως, ο Αϊβαν Πάσερ δεν χάρηκε πολλές επιτυχίες στις Ηνωμένες Πολιτείες. Από το έργο του, που δεν είναι ιδιαίτερα μεγάλο, μία μόνο ταινία του στις ΗΠΑ, το «Cutter’s way», γυρισμένη το 1980, αμέσως ξεχωρίζει. Αν και στην αρχή δεν αναγνωρίστηκε, η ταινία, ένα νεο-νουάρ με φόντο το Λος Αντζελες του 1979, αργότερα επανεκτιμήθηκε και σήμερα έχει αποκτήσει cult status. Στην ταινία, δύο φίλοι, ο ένας ζιγκολό (Τζεφ Μπρίτζες) και ο άλλος άνεργος βετεράνος του πολέμου στο Βιετνάμ και παράλυτος (Τζον Χερντ), αποφασίζουν να γίνουν ερασιτέχνες ιδιωτικοί ντετέκτιβ για να λύσουν το μυστήριο μιας υπόθεση εγκλήματος, χωρίς ωστόσο να μπορούν να νικήσουν το σύστημα απέναντι στο οποίο έχουν σηκώσει το ανάστημά τους.

Ο Πάσερ είχε ήδη υπογράψει αρκετές αμερικανικές ταινίες στα seventies: το σκληρό δράμα «Born to win» είναι η αδιέξοδη ιστορία ενός ηρωινομανούς (Τζορτζ Σίγκαλ) στη Νέα Υόρκη. Στην αστυνομική σάτιρα «Law and disorder» δύο μεσήλικοι Νεοϋορκέζοι (Ερνεστ Μπόργκναϊν, Κάρολ Ο’ Κόνορ) προσπαθούν να ξανακερδίσουν τη γειτονιά τους επιβάλλοντας με τον δικό τους τρόπο τον νόμο και με όχι πάντα αρεστά αποτελέσματα. Στην κωμική περιπέτεια «Οι ασημένιες αρκούδες» (1977), ο Μάικλ Κέιν και η Σίμπιλ Σέπαρντ λαμβάνουν μέρος σε μια μεγάλη ληστεία.

Η απέχθεια του Αϊβαν Πάσερ απέναντι στο κομμουνιστικό καθεστώς και τη δικτατορία του Στάλιν ήταν εμφανής στην τηλεοπτική βιογραφία του δικτάτορα, το «Stalin», στο οποίο ο Ρόμπερτ Ντιβάλ κράτησε τον ρόλο του τίτλου (μια άστοχη επιλογή ηθοποιού). Εκεί, η στρατευμένη σκηνοθεσία του Πάσερ λειτούργησε εναντίον του συνολικού αποτελέσματος που είναι πολύ μέτριο.

Η περιπέτεια εποχής «Nomad: Ο πολεμιστής» (2005), μια συμπαραγωγή Γαλλίας και Καζακστάν, είναι η τελευταία ταινία που σκηνοθέτησε ο Αϊβαν Πάσερ που αργότερα έγινε καθηγητής Κινηματογράφου στη Σχολή Κινηματογράφου και Τηλεόρασης USC.